Vibhaṅga

Khudda­ka­vatthu­vibhaṅga

1. Ekakamātikā

Jātimado (1) gottamado (2) ārogyamado (3) yobbanamado (4) jīvitamado (5) lābhamado (6) sakkāramado (7) garukāramado (8) purekkhāramado (9) parivāramado (10) bhogamado (11) vaṇṇamado (12) sutamado (13) paṭibhānamado (14) rattaññumado (15) piṇ­ḍapāti­ka­mado (16) anavaññātamado (17) iriyāpathamado (18) iddhimado (19) yasamado (20) sīlamado (21) jhānamado (22) sippamado (23) ārohamado (24) pariṇāhamado (25) saṇṭhānamado (26) pāripūrimado (27) mado (28) pamādo (29) thambho (30) sārambho (31) atricchatā (32) mahicchatā (33) pāpicchatā (34) siṅgaṃ (35) tintiṇaṃ (36) cāpalyaṃ (37) asabhāgavutti (38) arati (39) tandī (40) vijambhitā (41) bhattasammado (42) cetaso ca līnattaṃ (43) kuhanā (44) lapanā (45) nemittikatā (46) nippesikatā (47) lābhena lābhaṃ nijigīsanatā (48) seyyohamasmīti māno (49) ­sadi­soha­masmīti māno (50) hīnohamasmīti māno (51) seyyassa seyyohamasmīti māno (52) seyyassa ­sadi­soha­masmīti māno (53) seyyassa hīnohamasmīti māno (54) sadisassa seyyohamasmīti māno (55) sadisassa ­sadi­soha­masmīti māno (56) sadisassa hīnohamasmīti māno (57) hīnassa seyyohamasmīti māno (58) hīnassa ­sadi­soha­masmīti māno (59) hīnassa hīnohamasmīti māno (60) māno (61) atimāno (62) mānātimāno (63) omāno (64) adhimāno (65) asmimāno (66) micchāmāno (67) ñātivitakko (68) jana­pada­vitakko (69) amaravitakko (70) parā­nudda­ya­tāpaṭi­saṃ­yutto vitakko (71) lābhasakkā­ra­siloka­paṭi­saṃ­yutto vitakko (72) anavaññat­ti­paṭi­saṃ­yutto vitakko (73).

Ekakaṃ.

2. Dukamātikā

Kodho ca upanāho ca (1) makkho ca paḷāso ca (2) issā ca macchariyañca (3) māyā ca sāṭheyyañca (4) avijjā ca bhavataṇhā ca (5) bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca (6) sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca (7) antavādiṭṭhi ca anantavādiṭṭhi ca (8) pubban­tā­nudiṭ­ṭhi ca aparan­tā­nudiṭ­ṭhi ca (9) ahirikañca anottappañca (10) dovacassatā ca pāpamittatā ca (11) anajjavo ca amaddavo ca (12) akkhanti ca asoraccañca (13) asākhalyañca appaṭisanthāro ca (14) indriyesu aguttadvāratā ca bhojane amattaññutā ca (15) muṭṭhas­saccañca asampajaññañca (16) sīlavipatti ca diṭṭhivipatti ca (17) ajjhat­ta­saṃ­yoja­nañca bahid­dhā­saṃ­yoja­nañca (18).

Dukaṃ.

3. Tikamātikā

Tīṇi akusalamūlāni (1) tayo akusalavitakkā (2) tisso akusalasaññā (3) tisso akusaladhātuyo (4) tīṇi duccaritāni (5) tayo āsavā (6) tīṇi saṃyojanāni (7) tisso taṇhā (8) aparāpi tisso taṇhā (9) aparāpi tisso taṇhā (10) tisso esanā (11) tisso vidhā (12) tīṇi bhayāni (13) tīṇi tamāni (14) tīṇi titthāyatanāni (15) tayo kiñcanā (16) tīṇi aṅgaṇāni (17) tīṇi malāni (18) tīṇi visamāni (19) aparānipi tīṇi visamāni (20) tayo aggī (21) tayo kasāvā (22) aparepi tayo kasāvā (23) assādadiṭṭhi, attānudiṭṭhi, micchādiṭṭhi (24) arati, vihesā, adhammacariyā (25) dovacassatā, pāpamittatā, nānattasaññā (26) uddhaccaṃ, kosajjaṃ, pamādo (27) asantuṭṭhitā, asampajaññatā, mahicchatā (28) ahirikaṃ, anottappaṃ, pamādo (29) anādariyaṃ, dovacassatā, pāpamittatā (30) assaddhiyaṃ, avadaññutā, kosajjaṃ (31) uddhaccaṃ, asaṃvaro, dussīlyaṃ (32) ariyānaṃ adassa­na­kam­yatā, saddhammaṃ asotukamyatā, upāram­bha­cittatā (33) muṭṭhassaccaṃ, asampajaññaṃ, cetaso vikkhepo (34) ayoniso manasikāro, kummaggasevanā, cetaso ca līnattaṃ (35).

Tikaṃ.

4. Catukkamātikā

Cattāro āsavā (1) cattāro ganthā (2) cattāro oghā (3) cattāro yogā (4) cattāri upādānāni (5) cattāro taṇhuppādā (6) cattāri agatigamanāni (7) cattāro vipariyāsā (8) cattāro anariyavohārā (9) aparepi cattāro anariyavohārā (10) cattāri duccaritāni (11) aparānipi cattāri duccaritāni (12) cattāri bhayāni (13) aparānipi cattāri bhayāni (14) catasso diṭṭhiyo (15).

Catukkaṃ.

5. Pañcakamātikā

Pañ­co­rambhā­giyāni saṃyojanāni (1) pañ­cuddham­bhāgi­yāni saṃyojanāni (2) pañca macchariyāni (3) pañca saṅgā (4) pañca sallā (5) pañca cetokhilā (6) pañca cetaso­vini­bandhā (7) pañca nīvaraṇāni (8) pañca kammāni ānantarikāni (9) pañca diṭṭhiyo (10) pañca verā (11) pañca byasanā (12) pañca akkhantiyā ādīnavā (13) pañca bhayāni (14) pañca diṭṭha­dhamma­nib­bā­na­vādā (15).

Pañcakaṃ.

6. Chakkamātikā

Cha vivādamūlāni (1) cha chandarāgā (2) cha virodha­vatthūni (3) cha taṇhākāyā (4) cha agāravā (5) cha parihāniyā dhammā (6) aparepi cha parihāniyā dhammā (7) cha soma­nassu­pavi­cārā (8) cha domanas­supa­vicārā (9) cha upekkhu­pavi­cārā (10) cha gehasitāni somanassāni (11) cha gehasitāni domanassāni (12) cha gehasitā upekkhā (13) cha diṭṭhiyo (14).

Chakkaṃ.

7. Sattakamātikā

Satta anusayā (1) satta saṃyojanāni (2) satta pariyuṭṭhānāni (3) satta asaddhammā (4) satta duccaritāni (5) satta mānā (6) satta diṭṭhiyo (7).

Sattakaṃ.

8. Aṭṭhakamātikā

Aṭṭha kilesavatthūni (1) aṭṭha kusītavatthūni (2) aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto (3) aṭṭha anariyavohārā (4) aṭṭha micchattā (5) aṭṭha purisadosā (6) aṭṭha asaññivādā (7) aṭṭha nevasaññi­nāsaññi­vādā (8).

Aṭṭhakaṃ.

9. Navakamātikā

Nava āghātavatthūni (1) nava purisamalāni (2) navavidhā mānā (3) nava taṇhāmūlakā dhammā (4) nava iñjitāni (5) nava maññitāni (6) nava phanditāni (7) nava papañcitāni (8) nava saṅkhatāni (9).

Navakaṃ.

10. Dasakamātikā

Dasa kilesavatthūni (1) dasa āghātavatthūni (2) dasa akusala­kamma­pathā (3) dasa saṃyojanāni (4) dasa micchattā (5) dasavatthukā micchādiṭṭhi (6) dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi (7).

Dasakaṃ.

Aṭṭhārasa taṇhā­vicari­tāni ajjhattikassa upādāya, aṭṭhārasa taṇhā­vicari­tāni bāhirassa upādāya, tadekajjhaṃ abhisaññūhitvā abhi­saṅ­khipitvā chattiṃsa taṇhā­vicari­tāni honti. Iti atītāni chattiṃsa taṇhā­vicari­tāni, anāgatāni chattiṃsa taṇhā­vicari­tāni, paccuppannāni chattiṃsa taṇhā­vicari­tāni, tadekajjhaṃ abhisaññūhitvā abhi­saṅ­khipitvā aṭṭha taṇhā­vicari­ta­sataṃ hoti. Yāni ca dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā.

Mātikā.

Niddesa

1. Ekakaniddesa

Tattha katamo jātimado? Jātiṃ paṭicca mado majjanā majjitattaṃ māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “jātimado”. (1)

Tattha katamo gottamado? Gottaṃ paṭicca … pe … ārogyaṃ paṭicca … pe … yobbanaṃ paṭicca … pe … jīvitaṃ paṭicca … pe … lābhaṃ paṭicca … pe … sakkāraṃ paṭicca … pe … garukāraṃ paṭicca … pe … purekkhāraṃ paṭicca … pe … parivāraṃ paṭicca … pe … bhogaṃ paṭicca … pe … vaṇṇaṃ paṭicca … pe … sutaṃ paṭicca … pe … paṭibhānaṃ paṭicca … pe … rattaññutaṃ paṭicca … pe … piṇ­ḍapāti­kat­taṃ paṭicca … pe … anavaññātaṃ paṭicca … pe … iriyāpathaṃ paṭicca … pe … iddhiṃ paṭicca … pe … yasaṃ paṭicca … pe … sīlaṃ paṭicca … pe … jhānaṃ paṭicca … pe … sippaṃ paṭicca … pe … ārohaṃ paṭicca … pe … pariṇāhaṃ paṭicca … pe … saṇṭhānaṃ paṭicca … pe … pāripūriṃ paṭicca mado majjanā majjitattaṃ māno ca maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “pāripūrimado”. (2–‍27)

Tattha katamo mado? Yo mado majjanā majjitattaṃ māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “mado”. (28)

Tattha katamo pamādo? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vos­sag­gā­nuppadā­naṃ kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkac­ca­kiriyatā asātac­ca­kiriyatā anaṭṭhi­ta­kiriyatā olīnavuttitā ­nikkhit­ta­chandatā ­nikkhit­ta­dhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ—ayaṃ vuccati “pamādo”. (29)

Tattha katamo thambho? Yo thambho thambhanā thambhitattaṃ kakkhaḷiyaṃ phārusiyaṃ ujucittatā amudutā—ayaṃ vuccati “thambho”. (30)

Tattha katamo sārambho? Yo sārambho paṭisārambho sārambhanā paṭisārambhanā ­paṭi­sāram­bhitat­taṃ—ayaṃ vuccati “sārambho”. (31)

Tattha katamā atricchatā? Itarīta­ra­cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilā­nappac­caya­bhesaj­ja­parik­khā­rehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā atricchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “atricchatā”. (32)

Tattha katamā mahicchatā? Itarīta­ra­cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilā­nappac­caya­bhesaj­ja­parik­khā­rehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā mahicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “mahicchatā”. (33)

Tattha katamā pāpicchatā? Idhekacco assaddho samāno “saddhoti maṃ jano jānātū”ti icchati, dussīlo samāno “sīlavāti maṃ jano jānātū”ti icchati, appassuto samāno “bahussutoti maṃ jano jānātū”ti icchati, saṅgaṇikārāmo samāno “pavivittoti maṃ jano jānātū”ti icchati, kusīto samāno “ārad­dha­vīri­yoti maṃ jano jānātū”ti icchati, muṭṭhassatī samāno “upaṭṭhi­tas­satīti maṃ jano jānātū”ti icchati, asamāhito samāno “samāhitoti maṃ jano jānātū”ti icchati, duppañño samāno “paññavāti maṃ jano jānātū”ti icchati, akhīṇāsavo samāno “khīṇāsavoti maṃ jano jānātū”ti icchati—yā evarūpā icchā icchāgatā pāpicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “pāpicchatā”. (34)

Tattha katamaṃ siṅgaṃ? Yaṃ siṅgaṃ siṅgāratā cāturatā cāturiyaṃ parikkhattatā pārikkhattiyaṃ—idaṃ vuccati “siṅgaṃ”. (35)

Tattha katamaṃ tintiṇaṃ? Yaṃ tintiṇaṃ tintiṇāyanā tin­tiṇā­yi­tattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppā­yi­tattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā—idaṃ vuccati “tintiṇaṃ”. (36)

Tattha katamaṃ cāpalyaṃ? Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsa­na­maṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā giddhikatā giddhikattaṃ capalatā cāpalyaṃ—idaṃ vuccati “cāpalyaṃ”. (37)

Tattha katamaṃ asabhāgavutti? Mātari vā pitari vā jeṭṭhe vā bhātari vā ācariyesu vā upajjhāye vā buddhe vā sāvakesu vā aññata­rañ­ñata­resu garuṭṭhāniyesu vip­paṭi­kūlag­gāhitā vipac­canī­ka­sātatā anādariyaṃ anādariyatā agāravatā appatissavatā—ayaṃ vuccati “asabhāgavutti”. (38)

Tattha katamā arati? Pantesu vā senāsanesu aññata­rañ­ñata­resu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā—ayaṃ vuccati “arati”. (39)

Tattha katamā tandī? Yā tandī tandiyanā tandimanakatā ālasyaṃ ālasyāyanā ālasyāyitattaṃ—ayaṃ vuccati “tandī”. (40)

Tattha katamā vijambhitā? Yā kāyassa jambhanā vijambhanā ānamanā vinamanā sannamanā paṇamanā byādhiyakaṃ—ayaṃ vuccati “vijambhitā”. (41)

Tattha katamo bhattasammado? Yā bhuttāvissa bhattamucchā bhatta­kila­matho bhattapariḷāho kāyaduṭṭhullaṃ—ayaṃ vuccati “bhattasammado”. (42)

Tattha katamaṃ cetaso ca līnattaṃ? Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṃ līyanā līyitattaṃ thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa—idaṃ vuccati “cetaso ca līnattaṃ”. (43)

Tattha katamā kuhanā? Lābhasakkā­ra­siloka­sannis­sitassa pāpicchassa icchāpakatassa pac­ca­ya­paṭi­sevana­saṅ­khā­tena vā sāman­ta­jap­pi­tena vā iriyāpathassa vā aṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭitā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ—ayaṃ vuccati “kuhanā”. (44)

Tattha katamā lapanā? Lābhasakkā­ra­siloka­sannis­sitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paresaṃ ālapanā lapanā sallapanā ullapanā samullapanā unnahanā samunnahanā ukkācanā samukkācanā anup­pi­yabhā­ṇitā cāṭukamyatā muggasūpyatā pāribhaṭayatā—ayaṃ vuccati “lapanā”. (45)

Tattha katamā nemittikatā? Lābhasakkā­ra­siloka­sannis­sitassa pāpicchassa icchāpakatassa yaṃ paresaṃ nimittaṃ nimittakammaṃ obhāso obhāsakammaṃ sāmantajappā parikathā—ayaṃ vuccati “nemittikatā”. (46)

Tattha katamā nippesikatā? Lābhasakkā­ra­siloka­sannis­sitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paresaṃ akkosanā vambhanā garahaṇā ukkhepanā samukkhepanā khipanā saṅkhipanā pāpanā sampāpanā avaṇṇahārikā para­piṭṭhi­maṃ­sikatā—ayaṃ vuccati “nippesikatā”. (47)

Tattha katamā lābhena lābhaṃ nijigīsanatā? Lābhasakkā­ra­siloka­sannis­sito pāpiccho icchāpakato ito laddhaṃ āmisaṃ amutra harati amutra vā laddhaṃ āmisaṃ idha āharati, yā evarūpā āmisassa eṭṭhi gaveṭṭhi pariyeṭṭhi esanā gavesanā pariyesanā—ayaṃ vuccati “lābhena lābhaṃ nijigīsanatā”. (48)

Tattha katamo seyyohamasmīti māno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vatthunā mānaṃ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “seyyohamasmīti māno”. (49)

Tattha katamo ­sadi­soha­masmīti māno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vatthunā mānaṃ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “­sadi­soha­masmīti māno”. (50)

Tattha katamo hīnohamasmīti māno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vatthunā omānaṃ jappeti, yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṃ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṃ attuññā attavaññā attaparibhavo—ayaṃ vuccati “hīnohamasmīti māno”. (51)

Tattha katamo seyyassa seyyohamasmīti māno? Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vatthunā parehi seyyaṃ attānaṃ dahati; so taṃ nissāya mānaṃ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “seyyassa seyyohamasmīti māno”. (52)

Tattha katamo seyyassa ­sadi­soha­masmīti māno? Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vatthunā parehi sadisaṃ attānaṃ dahati; so taṃ nissāya mānaṃ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “seyyassa ­sadi­soha­masmīti māno”. (53)

Tattha katamo seyyassa hīnohamasmīti māno? Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vatthunā parehi hīnaṃ attānaṃ dahati; so taṃ nissāya omānaṃ jappeti. Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṃ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṃ attuññā attavaññā attaparibhavo—ayaṃ vuccati “seyyassa hīnohamasmīti māno”. (54)

Tattha katamo sadisassa seyyohamasmīti māno? Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā … pe … aññata­rañ­ñata­rena vatthunā parehi seyyaṃ attānaṃ dahati; so taṃ nissāya mānaṃ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ … pe … ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “sadisassa seyyohamasmīti māno”. (55)

Tattha katamo sadisassa ­sadi­soha­masmīti māno? Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā … pe … aññata­rañ­ñata­rena vatthunā parehi sadisaṃ attānaṃ dahati; so taṃ nissāya mānaṃ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “sadisassa ­sadi­soha­masmīti māno”. (56)

Tattha katamo sadisassa hīnohamasmīti māno? Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā … pe … aññata­rañ­ñata­rena vatthunā parehi hīnaṃ attānaṃ dahati; so taṃ nissāya omānaṃ jappeti. Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṃ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṃ attuññā attavaññā attaparibhavo—ayaṃ vuccati “sadisassa hīnohamasmīti māno”. (57)

Tattha katamo hīnassa seyyohamasmīti māno? Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā … pe … aññata­rañ­ñata­rena vatthunā parehi seyyaṃ attānaṃ dahati; so taṃ nissāya mānaṃ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “hīnassa seyyohamasmīti māno”. (58)

Tattha katamo hīnassa ­sadi­soha­masmīti māno? Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā … pe … aññata­rañ­ñata­rena vatthunā parehi sadisaṃ attānaṃ dahati; so taṃ nissāya mānaṃ jappeti. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “hīnassa ­sadi­soha­masmīti māno”. (59)

Tattha katamo hīnassa hīnohamasmīti māno? Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā … pe … aññata­rañ­ñata­rena vatthunā parehi sadisaṃ attānaṃ dahati; so taṃ nissāya omānaṃ jappeti. Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṃ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṃ attuññā attavaññā attaparibhavo—ayaṃ vuccati “hīnassa hīnohamasmīti māno”. (60)

Tattha katamo māno? Yo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “māno”. (61)

Tattha katamo atimāno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā … pe … aññata­rañ­ñata­rena vatthunā parehi attānaṃ atimaññati. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “atimāno”. (62)

Tattha katamo mānātimāno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā … pe … aññata­rañ­ñata­rena vatthunā pubbakālaṃ parehi sadisaṃ attānaṃ dahati, aparakālaṃ attānaṃ seyyaṃ dahati. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “mānātimāno”. (63)

Tattha katamo omāno? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vatthunā omānaṃ jappeti. Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṃ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṃ attuññā attavaññā attaparibhavo—ayaṃ vuccati “omāno”. (64)

Tattha katamo adhimāno? Appatte pattasaññitā, akate katasaññitā, anadhigate adhi­gata­saññitā, asacchikate ­sacchi­kata­saññitā, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “adhimāno”. (65)

Tattha katamo asmimāno? Rūpaṃ asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo, vedanā … pe … saññā … pe … saṅkhārā … pe … viññāṇaṃ asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “asmimāno”. (66)

Tattha katamo micchāmāno? Idhekacco pāpakena vā kammāyatanena pāpakena vā sippāyatanena pāpakena vā vijjāṭṭhānena pāpakena vā sutena pāpakena vā paṭibhānena pāpakena vā sīlena pāpakena vā vatena pāpakena vā sīlabbatena pāpikāya vā diṭṭhiyā aññata­rañ­ñata­rena vatthunā mānaṃ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati “micchāmāno”. (67)

Tattha katamo ñātivitakko? Ñātake ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “ñātivitakko”. (68)

Tattha katamo jana­pada­vitakko? Janapadaṃ ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “jana­pada­vitakko”. (69)

Tattha katamo amaravitakko? ­Dukka­ra­kārikā­paṭi­saṃ­yutto vā diṭṭhi­gata­paṭi­saṃ­yutto vā gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “amaravitakko”. (70)

Tattha katamo parā­nudda­ya­tāpaṭi­saṃ­yutto vitakko? Idhekacco gihīhi saṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kic­cakara­ṇīyesu attanā vā yogaṃ āpajjati. Yo tattha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “parā­nudda­ya­tāpaṭi­saṃ­yutto vitakko”. (71)

Tattha katamo lābhasakkā­ra­siloka­paṭi­saṃ­yutto vitakko? Lābhasakkā­ra­silokaṃ ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “lābhasakkā­ra­siloka­paṭi­saṃ­yutto vitakko”. (72)

Tattha katamo anavaññat­ti­paṭi­saṃ­yutto vitakko? Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vatthunā mā maṃ pare avajāniṃsūti. Yo tattha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “anavaññat­ti­paṭi­saṃ­yutto vitakko”. (73)

Ekakaṃ.

2. Dukaniddesa

Tattha katamo kodho? Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa—ayaṃ vuccati “kodho”.

Tattha katamo upanāho? Pubbakālaṃ kodho, aparakālaṃ upanāho. Yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṃ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṃsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṃ kodhassa—ayaṃ vuccati “upanāho”. (1)

Tattha katamo makkho? Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriya­kammaṃ—ayaṃ vuccati “makkho”.

Tattha katamo paḷāso? Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṃ yugaggāho appaṭinissaggo—ayaṃ vuccati “paḷāso”. (2)

Tattha katamā issā? Yā para­lā­bhasakkā­ra­garukā­ra­mānana­vanda­na­pūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṃ usūyā usūyanā usūyitattaṃ—ayaṃ vuccati “issā”.

Tattha katamaṃ macchariyaṃ? Pañca macchariyāni—āvāsa­maccha­ri­yaṃ, kula­maccha­ri­yaṃ, lābha­maccha­ri­yaṃ, vaṇṇa­maccha­ri­yaṃ, dhamma­maccha­ri­yaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccha­rā­yi­tattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa—idaṃ vuccati “macchariyaṃ”. (3)

Tattha katamā māyā? Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭic­chāda­na­hetuṃ pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati. “Mā maṃ jaññā”ti icchati. “Mā maṃ jaññā”ti saṅkappeti. “Mā maṃ jaññā”ti vācaṃ bhāsati. “Mā maṃ jaññā”ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā—ayaṃ vuccati “māyā”.

Tattha katamaṃ sāṭheyyaṃ? Idhekacco saṭho hoti parisaṭho. Yaṃ tattha saṭhaṃ saṭhatā sāṭheyyaṃ kakkaratā kakkariyaṃ parikkhattatā pārikkhattiyaṃ—idaṃ vuccati “sāṭheyyaṃ”. (4)

Tattha katamā avijjā? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ … pe … avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ—ayaṃ vuccati “avijjā”.

Tattha katamā bhavataṇhā? Yo bhavesu bhavacchando bhavarāgo bhavanandī bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānaṃ—ayaṃ vuccati “bhavataṇhā”. (5)

Tattha katamā bhavadiṭṭhi? “Bhavissati attā ca loko cā”ti—yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “bhavadiṭṭhi”.

Tattha katamā vibhavadiṭṭhi? “Na bhavissati attā ca loko cā”ti—yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “vibhavadiṭṭhi”. (6)

Tattha katamā sassatadiṭṭhi? “Sassato attā ca loko cā”ti—yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “sassatadiṭṭhi”.

Tattha katamā ucchedadiṭṭhi? “Ucchijjissati attā ca loko cā”ti—yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “ucchedadiṭṭhi”. (7)

Tattha katamā antavādiṭṭhi? “Antavā attā ca loko cā”ti—yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “antavādiṭṭhi”.

Tattha katamā anantavādiṭṭhi? “Anantavā attā ca loko cā”ti—yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “anantavādiṭṭhi”. (8)

Tattha katamā pubban­tā­nudiṭ­ṭhi? Pubbantaṃ ārabbha yā uppajjati diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “pubban­tā­nudiṭ­ṭhi”.

Tattha katamā aparan­tā­nudiṭ­ṭhi? Aparantaṃ ārabbha yā uppajjati diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “aparan­tā­nudiṭ­ṭhi”. (9)

Tattha katamaṃ ahirikaṃ? Yaṃ na hirīyati hiriyitabbena, na hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā—idaṃ vuccati “ahirikaṃ”.

Tattha katamaṃ anottappaṃ? Yaṃ na ottappati ottappitabbena na ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā—idaṃ vuccati “anottappaṃ”. (10)

Tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṃ dovacassiyaṃ dovacassatā vip­paṭi­kulag­gāhitā vipac­canī­ka­sātatā anādariyaṃ anādaratā agāravatā appatissavatā—ayaṃ vuccati “dovacassatā”.

Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā—ayaṃ vuccati “pāpamittatā”. (11)

Tattha katamo anajjavo? Yo anajjavo anajjavatā jimhatā vaṅkatā kuṭilatā—ayaṃ vuccati “anajjavo”.

Tattha katamo amaddavo? Yā amudutā amaddavatā kakkhaḷiyaṃ phārusiyaṃ kakkhaḷatā kaṭhinatā ujucittatā amudutā—ayaṃ vuccati “amaddavo”. (12)

Tattha katamā akkhanti? Yā akkhanti akkhamanatā anadhivāsanatā caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa—ayaṃ vuccati “akkhanti”.

Tattha katamaṃ asoraccaṃ? Kāyiko vītikkamo vācasiko vītikkamo kāyikavācasiko vītikkamo—idaṃ vuccati “asoraccaṃ”. Sabbampi dussīlyaṃ asoraccaṃ. (13)

Tattha katamaṃ asākhalyaṃ? Yā sā vācā kaṇḍakā kakkasā parakaṭukā parābhisajjanī kodhasāmantā asamā­dhi­saṃ­vatta­nikā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha asaṇhavācatā asakhilavācatā pharusavācatā—idaṃ vuccati “asākhalyaṃ”.

Tattha katamo appaṭisanthāro? Dve paṭisanthārā—āmi­sapaṭi­san­thāro ca dhamma­paṭi­san­thāro ca. Idhekacco appaṭi­san­thā­rako hoti āmi­sapaṭi­san­thārena vā dhamma­paṭi­san­thārena vā—ayaṃ vuccati “appaṭisanthāro”. (14)

Tattha katamā indriyesu aguttadvāratā? Idhekacco cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anub­yañ­janag­gāhī. Yat­vādhika­ra­ṇa­menaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhij­jhā­do­manassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … pe … jivhāya rasaṃ sāyitvā … pe … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … pe … manasā dhammaṃ viññāya nimittaggāhī hoti anub­yañ­janag­gāhī. Yat­vādhika­ra­ṇa­menaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhij­jhā­do­manassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṃ, manindriye na saṃvaraṃ āpajjati. Yā imesaṃ channaṃ indriyānaṃ agutti agopanā anārakkho asaṃvaro—ayaṃ vuccati “indriyesu aguttadvāratā”.

Tattha katamā bhojane amattaññutā? Idhekacco appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṃ āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya. Yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane—ayaṃ vuccati “bhojane amattaññutā”. (15)

Tattha katamaṃ muṭṭhassaccaṃ? Yā assati ananussati appaṭissati assati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammussanatā—idaṃ vuccati “muṭṭhassaccaṃ”.

Tattha katamaṃ asampajaññaṃ? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ … pe … avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ—idaṃ vuccati “asampajaññaṃ”. (16)

Tattha katamā sīlavipatti? Yo kāyiko vītikkamo vācasiko vītikkamo kāyikavācasiko vītikkamo—ayaṃ vuccati “sīlavipatti”. Sabbampi dussīlyaṃ sīlavipatti.

Tattha katamā diṭṭhivipatti? “Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ … pe … ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti—yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “diṭṭhivipatti”. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti. (17)

Tattha katamaṃ ajjhat­ta­saṃ­yoja­naṃ? Pañ­co­rambhā­giyāni saṃyojanāni— ajjhat­ta­saṃ­yoja­naṃ. Pañ­cuddham­bhāgi­yāni saṃyojanāni—bahid­dhā­saṃ­yoja­naṃ. (18)

Dukaṃ.

3. Tikaniddesa

Tattha katamāni tīṇi akusalamūlāni? Lobho, doso, moho.

Tattha katamo lobho? Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho parigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā sotaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā āsīsitattaṃ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppā­yi­tattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā ­phoṭṭhab­ba­taṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ—ayaṃ vuccati “lobho”.

Tattha katamo doso? “Anatthaṃ me acarī”ti āghāto jāyati, “anatthaṃ me caratī”ti āghāto jāyati, “anatthaṃ me carissatī”ti āghāto jāyati, “piyassa me manāpassa anatthaṃ acari … pe … anatthaṃ carati … pe … anatthaṃ carissatī”ti āghāto jāyati, “appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari … pe … atthaṃ carati … pe … atthaṃ carissatī”ti āghāto jāyati, aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa—ayaṃ vuccati “doso”.

Tattha katamo moho? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, duk­kha­nirodha­gāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubban­tā­parante aññāṇaṃ, idappaccayatā paṭic­ca­samup­pan­nesu dhammesu aññāṇaṃ, yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ … pe … avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ— ayaṃ vuccati “moho”. Imāni tīṇi akusalamūlāni. (1)

Tattha katame tayo akusalavitakkā? Kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko.

Tattha katamo kāmavitakko? Kāmapaṭi­saṃ­yutto takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “kāmavitakko”.

Tattha katamo byāpādavitakko? Byāpā­da­paṭi­saṃ­yutto takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “byāpādavitakko”.

Tattha katamo vihiṃsāvitakko? Vihiṃ­sā­paṭi­saṃ­yutto takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “vihiṃsāvitakko”. Ime tayo akusalavitakkā. (2)

Tattha katamā tisso akusalasaññā? Kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṃsāsaññā.

Tattha katamā kāmasaññā? Kāmapaṭi­saṃ­yuttā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ—ayaṃ vuccati “kāmasaññā”.

Tattha katamā byāpādasaññā? Byāpā­da­paṭi­saṃ­yuttā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ— ayaṃ vuccati “byāpādasaññā”.

Tattha katamā vihiṃsāsaññā? Vihiṃ­sā­paṭi­saṃ­yuttā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ— ayaṃ vuccati “vihiṃsāsaññā”. Imā tisso akusalasaññā. (3)

Tattha katamā tisso akusaladhātuyo? Kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu.

Tattha katamā kāmadhātu? Kāmavitakko kāmadhātu. Byāpādavitakko byāpādadhātu. Vihiṃsāvitakko vihiṃsādhātu.

Tattha katamo kāmavitakko? Kāmapaṭi­saṃ­yutto takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “kāmavitakko”.

Tattha katamo byāpādavitakko? Byāpā­da­paṭi­saṃ­yutto takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “byāpādavitakko”.

Tattha katamo vihiṃsāvitakko? Vihiṃ­sā­paṭi­saṃ­yutto takko vitakko micchāsaṅkappo—ayaṃ vuccati “vihiṃsāvitakko”. Imā tisso akusaladhātuyo. (4)

Tattha katamāni tīṇi duccaritāni? Kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ.

Tattha katamaṃ kāyaduccaritaṃ? Pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesu­micchā­cāro—idaṃ vuccati “kāyaduccaritaṃ”.

Tattha katamaṃ vacīduccaritaṃ? Musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo—idaṃ vuccati “vacīduccaritaṃ”.

Tattha katamaṃ manoduccaritaṃ? Abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi—idaṃ vuccati “manoduccaritaṃ”.

Tattha katamaṃ kāyaduccaritaṃ? Akusalaṃ kāyakammaṃ kāyaduccaritaṃ, akusalaṃ vacīkammaṃ vacīduccaritaṃ, akusalaṃ manokammaṃ manoduccaritaṃ.

Tattha katamaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ? Akusalā kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakammaṃ, akusalā vacīsañcetanā akusalaṃ vacīkammaṃ, akusalā manosañcetanā akusalaṃ manokammaṃ. Imāni tīṇi duccaritāni. (5)

Tattha katame tayo āsavā? Kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo.

Tattha katamo kāmāsavo? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ—ayaṃ vuccati “kāmāsavo”.

Tattha katamo bhavāsavo? Yo bhavesu bhavacchando … pe … bhavajjhosānaṃ—ayaṃ vuccati “bhavāsavo”.

Tattha katamo avijjāsavo? Dukkhe aññāṇaṃ … pe … avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ— ayaṃ vuccati “avijjāsavo”. Ime tayo āsavā. (6)

Tattha katamāni tīṇi saṃyojanāni? Sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlab­bata­parāmāso.

Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sap­purisa­dhammassa akovido sap­purisa­dhamme avinīto—rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ … pe … saññaṃ … pe … saṅkhāre … pe … viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “sakkāyadiṭṭhi”.

Tattha katamā vicikicchā? Satthari kaṅkhati vicikicchati, dhamme kaṅkhati vicikicchati, saṃghe kaṅkhati vicikicchati, sikkhāya kaṅkhati vicikicchati, pubbante kaṅkhati vicikicchati, aparante kaṅkhati vicikicchati, pubban­tā­parante kaṅkhati vicikicchati, idappac­caya­tā­paṭic­ca­samup­pan­nesu dhammesu kaṅkhati vicikicchati. Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ thambhitattaṃ cittassa manovilekho—ayaṃ vuccati “vicikicchā”.

Tattha katamo sīlab­bata­parāmāso? “Ito bahiddhā samaṇab­rāhma­ṇā­naṃ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhī”ti—yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “sīlab­bata­parāmāso”. Imāni tīṇi saṃyojanāni. (7)

Tattha katamā tisso taṇhā? Kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā.

Tattha katamā bhavataṇhā? Bhava­diṭṭhi­saha­gato rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṃ vuccati “bhavataṇhā”.

Tattha katamā vibhavataṇhā? Ucche­da­diṭṭhi­saha­gato rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṃ vuccati “vibhavataṇhā”. Avasesā taṇhā kāmataṇhā.

Tattha katamā kāmataṇhā? Kāma­dhātu­paṭi­saṃ­yutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṃ vuccati “kāmataṇhā”.

() Rūpa­dhātu­arūpa­dhātu­paṭi­saṃ­yutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “bhavataṇhā”.

() Ucche­da­diṭṭhi­saha­gato rāgo sārāgo cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “vibhavataṇhā”. Imā tisso taṇhā. (8)

Tattha katamā aparāpi tisso taṇhā? Kāmataṇhā, rūpataṇhā, arūpataṇhā.

Tattha katamā kāmataṇhā? Kāma­dhātu­paṭi­saṃ­yutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṃ vuccati “kāmataṇhā”.

Tattha katamā rūpataṇhā? Rūpa­dhātu­paṭi­saṃ­yutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṃ vuccati “rūpataṇhā”.

Tattha katamā arūpataṇhā? Arūpa­dhātu­paṭi­saṃ­yutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṃ vuccati “arūpataṇhā”. Imā tisso taṇhā. (9)

Tattha katamā aparāpi tisso taṇhā? Rūpataṇhā, arūpataṇhā, nirodhataṇhā.

Tattha katamā rūpataṇhā? Rūpa­dhātu­paṭi­saṃ­yutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṃ vuccati “rūpataṇhā”.

Tattha katamā arūpataṇhā? Arūpa­dhātu­paṭi­saṃ­yutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṃ vuccati “arūpataṇhā”.

Tattha katamā nirodhataṇhā? Ucche­da­diṭṭhi­saha­gato rāgo sārāgo cittassa sārāgo— ayaṃ vuccati “nirodhataṇhā”. Imā tisso taṇhā. (10)

Tattha katamā tisso esanā? Kāmesanā, bhavesanā, brahma­cari­yesanā.

Tattha katamā kāmesanā? Yo kāmesu kāmacchando … pe … kāmajjhosānaṃ—ayaṃ vuccati “kāmesanā”.

Tattha katamā bhavesanā? Yo bhavesu bhavacchando … pe … bhavajjhosānaṃ—ayaṃ vuccati “bhavesanā”.

Tattha katamā brahma­cari­yesanā? “Sassato loko”ti vā, “asassato loko”ti— vā … pe … “neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti vā yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “brahma­cari­yesanā”.

Tattha katamā kāmesanā? Kāmarāgo, tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ—ayaṃ vuccati “kāmesanā”.

Tattha katamā bhavesanā? Bhavarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ—ayaṃ vuccati “bhavesanā”.

Tattha katamā brahma­cari­yesanā? Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ—ayaṃ vuccati “brahma­cari­yesanā”. Imā tisso esanā. (11)

Tattha katamā tisso vidhā? “Seyyohamasmī”ti vidhā, “sadisohamasmī”ti vidhā, “hīnohamasmī”ti vidhā—imā tisso vidhā. (12)

Tattha katamāni tīṇi bhayāni? Jātibhayaṃ, jarābhayaṃ, maraṇabhayaṃ.

Tattha katamaṃ jātibhayaṃ? Jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso—idaṃ vuccati “jātibhayaṃ”.

Tattha katamaṃ jarābhayaṃ? Jaraṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso—idaṃ vuccati “jarābhayaṃ”.

Tattha katamaṃ maraṇabhayaṃ? Maraṇaṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso—idaṃ vuccati “maraṇabhayaṃ”. Imāni tīṇi bhayāni. (13)

Tattha katamāni tīṇi tamāni? Atītaṃ vā addhānaṃ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, anāgataṃ vā addhānaṃ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati—imāni tīṇi tamāni. (14)

Tattha katamāni tīṇi titthāyatanāni? Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhī—“yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vā, sabbaṃ taṃ pubbe katahetū”ti; idha panekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhī—“yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vā, sabbaṃ taṃ issara­nim­mā­na­hetū”ti; idha panekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhī—“yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vā, sabbaṃ taṃ ahetu appaccayā”ti—imāni tīṇi titthāyatanāni. (15)

Tattha katame tayo kiñcanā? Rāgo kiñcanaṃ, doso kiñcanaṃ, moho kiñcanaṃ—ime tayo kiñcanā. (16)

Tattha katamāni tīṇi aṅgaṇāni? Rāgo aṅgaṇaṃ, doso aṅgaṇaṃ, moho aṅgaṇaṃ—imāni tīṇi aṅgaṇāni. (17)

Tattha katamāni tīṇi malāni? Rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho malaṃ—imāni tīṇi malāni. (18)

Tattha katamāni tīṇi visamāni? Rāgo visamaṃ, doso visamaṃ, moho visamaṃ—imāni tīṇi visamāni. (19)

Tattha katamāni aparānipi tīṇi visamāni? Kāyavisamaṃ, vacīvisamaṃ, manovisamaṃ—imāni tīṇi visamāni. (20)

Tattha katame tayo aggī? Rāgaggi, dosaggi, mohaggi—ime tayo aggī. (21)

Tattha katame tayo kasāvā? Rāgakasāvo, dosakasāvo, mohakasāvo—ime tayo kasāvā. (22)

Tattha katame aparepi tayo kasāvā? Kāyakasāvo, vacīkasāvo, manokasāvo—ime tayo kasāvā. (23)

Tattha katamā assādadiṭṭhi? Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhī—“natthi kāmesu doso”ti. So kāmesu pātabyataṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati “assādadiṭṭhi”.

Tattha katamā attānudiṭṭhi? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sap­purisa­dhammassa akovido sap­purisa­dhamme avinīto—rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ … pe … saññaṃ … pe … saṅkhāre … pe … viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “attānudiṭṭhi”.

Tattha katamā micchādiṭṭhi? “Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ … pe … ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti—yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “micchādiṭṭhi”. Sassatadiṭṭhi assādadiṭṭhi, sakkāyadiṭṭhi attānudiṭṭhi, ucchedadiṭṭhi micchādiṭṭhi. (24)

Tattha katamā arati? Pantesu vā senāsanesu aññata­rañ­ñata­resu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā—ayaṃ vuccati “arati”.

Tattha katamā vihesā? Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññata­rañ­ñata­rena satte viheṭheti, yā evarūpā heṭhanā viheṭhanā hiṃsanā vihiṃsanā rosanā virosanā parūpaghāto—ayaṃ vuccati “vihesā”.

Tattha katamā adhammacariyā? Kāyena adhamma­cari­yā­vi­sama­cariyā, vācāya adhamma­cari­yā­vi­sama­cariyā, manasā adhamma­cari­yā­vi­sama­cariyā—ayaṃ vuccati “adhammacariyā”. (25)

Tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṃ dovacassiyaṃ dovacassatā vip­paṭi­kulag­gāhitā vipac­canī­ka­sātatā anādariyaṃ anādaratā agāravatā appatissavatā—ayaṃ vuccati “dovacassatā”.

Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti ­taṃsam­pa­vaṅkatā—ayaṃ vuccati “pāpamittatā”.

Tattha katamā nānattasaññā? Kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṃsāsaññā—ayaṃ vuccati “nānattasaññā”. Sabbāpi akusalā saññā nānattasaññā. (26)

Tattha katamaṃ uddhaccaṃ? Yaṃ cittassa uddhaccaṃ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṃ cittassa—idaṃ vuccati “uddhaccaṃ”.

Tattha katamaṃ kosajjaṃ? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vos­sag­gā­nuppadā­naṃ kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asakkac­ca­kiriyatā asātac­ca­kiriyatā anaṭṭhi­ta­kiriyatā olīnavuttitā ­nikkhit­ta­chandatā ­nikkhit­ta­dhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo—idaṃ vuccati “kosajjaṃ”.

Tattha katamo pamādo? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vos­sag­gā­nuppadā­naṃ kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asakkac­ca­kiriyatā asātac­ca­kiriyatā anaṭṭhi­ta­kiriyatā olīnavuttitā ­nikkhit­ta­chandatā ­nikkhit­ta­dhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ— ayaṃ vuccati “pamādo”. (27)

Tattha katamā asantuṭṭhitā? Itarīta­ra­cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā asantuṭṭhitā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “asantuṭṭhitā”.

Tattha katamā asampajaññatā? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ … pe … avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ—ayaṃ vuccati “asampajaññatā”.

Tattha katamā mahicchatā? Itarīta­ra­cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā mahicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “mahicchatā”. (28)

Tattha katamaṃ ahirikaṃ? Yaṃ na hirīyati hirīyitabbena, na hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā—idaṃ vuccati “ahirikaṃ”.

Tattha katamaṃ anottappaṃ? Yaṃ na ottappati ottappitabbena, na ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā—idaṃ vuccati “anottappaṃ”.

Tattha katamo pamādo? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vos­sag­gā­nuppadā­naṃ kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asakkac­ca­kiriyatā asātac­ca­kiriyatā anaṭṭhi­ta­kiriyatā olīnavuttitā ­nikkhit­ta­chandatā ­nikkhit­ta­dhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ— ayaṃ vuccati “pamādo”. (29)

Tattha katamaṃ anādariyaṃ? Yaṃ anādariyaṃ anādaratā agāravatā appatissavatā anaddā anaddāyanā anaddāyitattaṃ asīlyaṃ acittīkāro—idaṃ vuccati “anādariyaṃ”.

Tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṃ dovacassiyaṃ dovacassatā vip­paṭi­kulag­gāhitā vipac­canī­ka­sātatā anādariyaṃ anādaratā agāravatā appatissavatā—ayaṃ vuccati “dovacassatā”.

Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā paṭisevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti ­taṃsam­pa­vaṅkatā—ayaṃ vuccati “pāpamittatā”. (30)

Tattha katamaṃ assaddhiyaṃ? Idhekacco assaddho hoti, na saddahati buddhaṃ vā dhammaṃ vā saṃghaṃ vā, yaṃ evarūpaṃ assaddhiyaṃ assaddahanā anokappanā anabhippasādo—idaṃ vuccati “assaddhiyaṃ”.

Tattha katamā avadaññutā? Pañca macchariyāni—āvāsa­maccha­ri­yaṃ, kula­maccha­ri­yaṃ, lābha­maccha­ri­yaṃ, vaṇṇa­maccha­ri­yaṃ, dhamma­maccha­ri­yaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccha­rā­yi­tattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa—ayaṃ vuccati “avadaññutā”.

Tattha katamaṃ kosajjaṃ? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo, vos­sag­gā­nuppadā­naṃ kusalānaṃ dhammānaṃ, bhāvanāya asakkac­ca­kiriyatā asātac­ca­kiriyatā anaṭṭhi­ta­kiriyatā olīnavuttitā ­nikkhit­ta­chandatā ­nikkhit­ta­dhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo—idaṃ vuccati “kosajjaṃ”. (31)

Tattha katamaṃ uddhaccaṃ? Yaṃ cittassa uddhaccaṃ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṃ cittassa—idaṃ vuccati “uddhaccaṃ”.

Tattha katamo asaṃvaro? Idhekacco cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anub­yañ­janag­gāhī. Yat­vādhika­ra­ṇa­menaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhij­jhā­do­manassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … pe … jivhāya rasaṃ sāyitvā … pe … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … pe … manasā dhammaṃ viññāya nimittaggāhī hoti anub­yañ­janag­gāhī. Yat­vādhika­ra­ṇa­menaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhij­jhā­do­manassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṃ, manindriye na saṃvaraṃ āpajjati—ayaṃ vuccati “asaṃvaro”.

Tattha katamaṃ dussīlyaṃ? Kāyiko vītikkamo, vācasiko vītikkamo, kāyikavācasiko vītikkamo—idaṃ vuccati “dussīlyaṃ”. (32)

Tattha katamā ariyānaṃ adassa­na­kam­yatā? Tattha katame ariyā? Ariyā vuccanti buddhā ca buddhasāvakā ca. Yā imesaṃ ariyānaṃ adassa­na­kam­yatā adaṭṭhukamyatā asametukamyatā asa­māgan­tukam­yatā—ayaṃ vuccati “ariyānaṃ adassa­na­kam­yatā”.

Tattha katamā saddhammaṃ asotukamyatā? Tattha katamo saddhammo? Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo—ayaṃ vuccati “saddhammo”. Yā imassa saddhammassa asotukamyatā asavanakamyatā anug­ga­hetu­kam­yatā adhāre­tukam­yatā—ayaṃ vuccati “saddhammaṃ asotukamyatā”.

Tattha katamā upāram­bha­cittatā? Tattha katamo upārambho? Yo upārambho anupārambho upārambhanā anupārambhanā anupā­ram­bhitat­taṃ uññā avaññā paribhavo randhagavesitā—ayaṃ vuccati “upāram­bha­cittatā”. (33)

Tattha katamaṃ muṭṭhassaccaṃ? Yā assati ananussati appaṭissati assati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammussanatā—idaṃ vuccati “muṭṭhassaccaṃ”.

Tattha katamaṃ asampajaññaṃ? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ … pe … avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ—idaṃ vuccati “asampajaññaṃ”.

Tattha katamo cetaso vikkhepo? Yaṃ cittassa uddhaccaṃ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṃ cittassa—ayaṃ vuccati “cetaso vikkhepo”. (34)

Tattha katamo ayoniso manasikāro? Anicce “niccan”ti ayoniso manasikāro, dukkhe “sukhan”ti ayoniso manasikāro, anattani “attā”ti ayoniso manasikāro, asubhe “subhan”ti ayoniso manasikāro, sacca­vippa­ṭi­kulena vā cittassa āvaṭṭanā anāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro—ayaṃ vuccati “ayoniso manasikāro”.

Tattha katamā kummaggasevanā? Tattha katamo kummaggo? Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi—ayaṃ vuccati “kummaggo”. Yā imassa kummaggassa sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti ­taṃsam­pa­vaṅkatā— ayaṃ vuccati “kummaggasevanā”.

Tattha katamaṃ cetaso ca līnattaṃ? Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṃ līyanā līyitattaṃ thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa—idaṃ vuccati “cetaso ca līnattaṃ”. (35)

Tikaṃ.

4. Catukkaniddesa

Tattha katame cattāro āsavā? Kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo.

Tattha katamo kāmāsavo? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ—ayaṃ vuccati “kāmāsavo”.

Tattha katamo bhavāsavo? Yo bhavesu bhavacchando … pe … bhavajjhosānaṃ—ayaṃ vuccati “bhavāsavo”.

Tattha katamo diṭṭhāsavo? “Sassato loko”ti vā, “asassato loko”ti vā, “antavā loko”ti vā, “anantavā loko”ti vā, “taṃ jīvaṃ taṃ sarīran”ti vā, “aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran”ti vā, “hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti vā, “na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti vā, “hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti vā, “neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā”ti vā. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—ayaṃ vuccati “diṭṭhāsavo”. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhāsavo.

Tattha katamo avijjāsavo? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, duk­kha­nirodha­gāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubban­tā­parante aññāṇaṃ, idappaccayatā paṭic­ca­samup­pan­nesu dhammesu aññāṇaṃ. Yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ … pe … avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ— ayaṃ vuccati “avijjāsavo”. Ime cattāro āsavā. (1)

Tattha katame cattāro ganthā … pe … cattāro oghā … pe … cattāro yogā … pe … cattāri upādānāni? Kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlab­ba­tu­pādā­naṃ, attavā­du­pādā­naṃ.

Tattha katamaṃ kāmupādānaṃ? Yo kāmesu kāmacchando … pe … kāmajjhosānaṃ—idaṃ vuccati “kāmupādānaṃ”.

Tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ? “Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ … pe … ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—idaṃ vuccati “diṭṭhupādānaṃ”. Ṭhapetvā sīlab­ba­tu­pādā­nañca attavā­du­pādā­nañca sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhupādānaṃ.

Tattha katamaṃ sīlab­ba­tu­pādā­naṃ? Ito bahiddhā samaṇab­rāhma­ṇā­naṃ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—idaṃ vuccati “sīlab­ba­tu­pādā­naṃ”.

Tattha katamaṃ attavā­du­pādā­naṃ? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sap­purisa­dhammassa akovido sap­purisa­dhamme avinīto—rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ … pe … saññaṃ … pe … saṅkhāre … pe … viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ … pe … vipari­yāsag­gāho—idaṃ vuccati “attavā­du­pādā­naṃ”. Imāni cattāri upādānāni. (2–‍5)

Tattha katame cattāro taṇhuppādā? Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapātahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, senāsanahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, iti­bhavā­bhava­hetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati—ime cattāro taṇhuppādā. (6)

Tattha katamāni cattāri agatigamanāni? Chandāgatiṃ gacchati, dosāgatiṃ gacchati, mohāgatiṃ gacchati, bhayāgatiṃ gacchati. Yā evarūpā agati agatigamanaṃ chandagamanaṃ vaggagamanaṃ vārigamanaṃ—imāni cattāri agatigamanāni. (7)

Tattha katame cattāro vipariyāsā? Anicce “niccan”ti saññā­vi­pariyāso citta­vi­pariyāso diṭṭhi­vi­pariyāso, dukkhe “sukhan”ti saññā­vi­pariyāso citta­vi­pariyāso diṭṭhi­vi­pariyāso, anattani “attā”ti saññā­vi­pariyāso citta­vi­pariyāso diṭṭhi­vi­pariyāso, asubhe “subhan”ti saññā­vi­pariyāso citta­vi­pariyāso diṭṭhi­vi­pariyāso—ime cattāro vipariyāsā. (8)

Tattha katame cattāro anariyavohārā? Adiṭṭhe diṭṭhavāditā, assute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā—ime cattāro anariyavohārā. (9)

Tattha katame aparepi cattāro anariyavohārā? Diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute assutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā—ime cattāro anariyavohārā. (10)

Tattha katamāni cattāri duccaritāni? Pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesu­micchā­cāro, musāvādo—imāni cattāri duccaritāni. (11)

Tattha katamāni aparānipi cattāri duccaritāni? Musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo—imāni cattāri duccaritāni. (12)

Tattha katamāni cattāri bhayāni? Jātibhayaṃ, jarābhayaṃ, byādhibhayaṃ, maraṇabhayaṃ—imāni cattāri bhayāni. (13)

Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni? Rājabhayaṃ, corabhayaṃ, aggibhayaṃ, udakabhayaṃ—imāni cattāri bhayāni. (14)

Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni? Ūmibhayaṃ, kumbhīlabhayaṃ, āvaṭṭabhayaṃ, susukābhayaṃ—imāni cattāri bhayāni. (15)

Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni? Attānu­vāda­bhayaṃ, parānu­vāda­bhayaṃ, daṇḍabhayaṃ, duggatibhayaṃ—imāni cattāri bhayāni. (16)

Tattha katamā catasso diṭṭhiyo? “Sayaṃkataṃ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “paraṃkataṃ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “sayaṃkatañca paraṃkatañca sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “asayaṃkāraṃ aparaṅkāraṃ adhic­ca­samup­pannaṃ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati—imā catasso diṭṭhiyo. (17)

Catukkaṃ.

5. Pañcakaniddesa

Tattha katamāni pañ­co­rambhā­giyāni saṃyojanāni? Sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlab­bata­parāmāso, kāmacchando, byāpādo—imāni pañ­co­rambhā­giyāni saṃyojanāni. (1)

Tattha katamāni pañ­cuddham­bhāgi­yāni saṃyojanāni? Rūparāgo, arūparāgo, māno, uddhaccaṃ, avijjā—imāni pañ­cuddham­bhāgi­yāni saṃyojanāni. (2)

Tattha katamāni pañca macchariyāni? Āvāsa­maccha­ri­yaṃ, kula­maccha­ri­yaṃ, lābha­maccha­ri­yaṃ, vaṇṇa­maccha­ri­yaṃ, dhamma­maccha­ri­yaṃ—imāni pañca macchariyāni. (3)

Tattha katame pañca saṅgā? Rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo—ime pañca saṅgā. (4)

Tattha katame pañca sallā? Rāgasallaṃ, dosasallaṃ, mohasallaṃ, mānasallaṃ, diṭṭhisallaṃ—ime pañca sallā. (5)

Tattha katame pañca cetokhilā? Satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, dhamme kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, saṃghe kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, sikkhāya kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto—ime pañca cetokhilā. (6)

Tattha katame pañca cetaso vinibandhā? Kāme avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigata­pari­ḷāho avigatataṇho; kāye avītarāgo hoti … rūpe avītarāgo hoti … yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati; aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati—“imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā”ti—ime pañca cetaso­vini­bandhā. (7)

Tattha katamāni pañca nīvaraṇāni? Kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ, ­byāpā­da­nīvara­ṇaṃ, thina­middha­nīvara­ṇaṃ, uddhac­ca­kukkuc­ca­nīvara­ṇaṃ, vici­kicchā­nīvara­ṇaṃ—imāni pañca nīvaraṇāni. (8)

Tattha katamāni pañca kammāni ānantarikāni? Mātā jīvitā voropitā hoti, pitā jīvitā voropito hoti, arahanto jīvitā voropito hoti, duṭṭhena cittena tathāgatassa lohitaṃ uppāditaṃ hoti, saṃgho bhinno hoti—imāni pañca kammāni ānantarikāni. (9)

Tattha katamā pañca diṭṭhiyo? “Saññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti ittheke abhivadanti, “asaññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti ittheke abhivadanti, “nevasaññī­nāsaññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti ittheke abhivadanti, sato vā pana sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, diṭṭha­dhamma­nib­bā­naṃ vā paneke abhivadanti—imā pañca diṭṭhiyo. (10)

Tattha katame pañca verā? Pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesu­micchā­cāro, musāvādo, surā­meraya­majja­pa­mā­daṭṭhānā—ime pañca verā. (11)

Tattha katame pañca byasanā? Ñātibyasanaṃ, bhogabyasanaṃ, rogabyasanaṃ, sīlabyasanaṃ, diṭṭhibyasanaṃ—ime pañca byasanā. (12)

Tattha katame pañca akkhantiyā ādīnavā? Bahuno janassa appiyo hoti amanāpo, verabahulo ca hoti, vajjabahulo ca, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati—ime pañca akkhantiyā ādīnavā. (13)

Tattha katamāni pañca bhayāni? Ājīvakabhayaṃ, asilokabhayaṃ, parisa­sāraj­jabhayaṃ, maraṇabhayaṃ, duggatibhayaṃ—imāni pañca bhayāni. (14)

Tattha katame pañca diṭṭha­dhamma­nib­bā­na­vādā? Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhī—“yato kho, bho, ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­nap­patto hotī”ti. Ittheke sato sattassa parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­naṃ paññapenti.

Tamañño evamāha—“atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi ‘neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­nap­patto hoti. Taṃ kissa hetu? Kāmā hi, bho, aniccā dukkhā vipari­ṇāma­dhammā. Tesaṃ vipari­ṇāmañ­ñathā­bhāvā uppajjanti soka­pari­deva­duk­kha­do­manas­supāyāsā. Yato kho, bho, ayaṃ attā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­nap­patto hotī”ti. Ittheke sato sattassa parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­naṃ paññapenti.

Tamañño evamāha—“atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­nap­patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha vitakkitaṃ vicāritaṃ etena etaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā vitak­ka­vicārā­naṃ vūpasamā … pe … dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­nap­patto hotī”ti. Ittheke sato sattassa parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­naṃ paññapenti.

Tamañño evamāha—“atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­nap­patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha pītigataṃ cetaso uppilāvitaṃ, etena etaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā pītiyā ca virāgā … pe … tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­nap­patto hotī”ti. Ittheke sato sattassa parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­naṃ paññapenti.

Tamañño evamāha—“atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­nap­patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha sukhapīti cetaso ābhogo, etena etaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā sukhassa ca pahānā … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­nap­patto hotī”ti. Ittheke sato sattassa parama­diṭṭha­dhamma­nib­bā­naṃ paññapenti. Ime pañca diṭṭha­dhamma­nib­bā­na­vādā. (15)

Pañcakaṃ.

6. Chakkaniddesa

Tattha katamāni cha vivādamūlāni? Kodho, makkho, issā, sāṭheyyaṃ, pāpicchatā, sandiṭ­ṭhi­parāmā­sitā—imāni cha vivādamūlāni. (1)

Tattha katame cha chandarāgā? Chandarāgā gehasitā dhammā. Manāpiyesu rūpesu gehasito rāgo sārāgo cittassa sārāgo, manāpiyesu saddesu … pe … manāpiyesu gandhesu … pe … manāpiyesu rasesu … pe … manāpiyesu phoṭṭhabbesu … pe … manāpiyesu dhammesu gehasito rāgo sārāgo cittassa sārāgo—ime cha chandarāgā. (2)

Tattha katamāni cha virodha­vatthūni? Amanāpiyesu rūpesu cittassa āghāto paṭighāto caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa, amanāpiyesu saddesu … pe … amanāpiyesu gandhesu … pe … amanāpiyesu rasesu … pe … amanāpiyesu phoṭṭhabbesu … pe … amanāpiyesu dhammesu cittassa āghāto paṭighāto caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa—imāni cha virodha­vatthūni. (3)

Tattha katame cha taṇhākāyā? Rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, ­phoṭṭhab­ba­taṇhā, dhammataṇhā—ime cha taṇhākāyā. (4)

Tattha katame cha agāravā? Satthari agāravo viharati appatisso, dhamme agāravo viharati appatisso, saṃghe agāravo viharati appatisso, sikkhāya agāravo viharati appatisso, appamāde agāravo viharati appatisso, paṭisanthāre agāravo viharati appatisso—ime cha agāravā. (5)

Tattha katame cha parihāniyā dhammā? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅga­ṇikā­rāmatā, saṃsaggārāmatā, papañcārāmatā—ime cha parihāniyā dhammā. (6)

Tattha katame aparepi cha parihāniyā dhammā? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅga­ṇikā­rāmatā, dovacassatā, pāpamittatā—ime cha parihāniyā dhammā. (7)

Tattha katame cha soma­nassu­pavi­cārā? Cakkhunā rūpaṃ disvā somanas­saṭ­ṭhāni­yaṃ rūpaṃ upavicarati, sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … pe … jivhāya rasaṃ sāyitvā … pe … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … pe … manasā dhammaṃ viññāya somanas­saṭ­ṭhāni­yaṃ dhammaṃ upavicarati—ime cha soma­nassu­pavi­cārā. (8)

Tattha katame cha domanas­supa­vicārā? Cakkhunā rūpaṃ disvā domanas­saṭ­ṭhāni­yaṃ rūpaṃ upavicarati, sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … pe … jivhāya rasaṃ sāyitvā … pe … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … pe … manasā dhammaṃ viññāya domanas­saṭ­ṭhāni­yaṃ dhammaṃ upavicarati—ime cha domanas­supa­vicārā. (9)

Tattha katame cha upekkhu­pavi­cārā? Cakkhunā rūpaṃ disvā upekkhāṭ­ṭhāni­yaṃ rūpaṃ upavicarati, sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … pe … jivhāya rasaṃ sāyitvā … pe … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … pe … manasā dhammaṃ viññāya upekkhāṭ­ṭhāni­yaṃ dhammaṃ upavicarati—ime cha upekkhu­pavi­cārā. (10)

Tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni? Manāpiyesu rūpesu gehasitaṃ cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ ceto­samphas­sa­jaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ ceto­samphas­sajā sātā sukhā vedanā, manāpiyesu saddesu … pe … manāpiyesu gandhesu … pe … manāpiyesu rasesu … pe … manāpiyesu phoṭṭhabbesu … pe … manāpiyesu dhammesu gehasitaṃ cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ ceto­samphas­sa­jaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ ceto­samphas­sajā sātā sukhā vedanā—imāni cha gehasitāni somanassāni. (11)

Tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni? Amanāpiyesu rūpesu gehasitaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ ceto­samphas­sa­jaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ ceto­samphas­sajā asātā dukkhā vedanā, amanāpiyesu saddesu … pe … amanāpiyesu gandhesu … pe … amanāpiyesu rasesu … pe … amanāpiyesu phoṭṭhabbesu … pe … amanāpiyesu dhammesu gehasitaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ ceto­samphas­sa­jaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ ceto­samphas­sajā asātā dukkhā vedanā—imāni cha gehasitāni domanassāni. (12)

Tattha katamā cha gehasitā upekkhā? Upekkhāṭ­ṭhāni­yesu rūpesu gehasitaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ ceto­samphas­sa­jaṃ aduk­kha­ma­su­khaṃ vedayitaṃ ceto­samphas­sajā adukkhamasukhā vedanā, upekkhāṭ­ṭhāni­yesu saddesu … pe … upekkhāṭ­ṭhāni­yesu gandhesu … pe … upekkhāṭ­ṭhāni­yesu rasesu … pe … upekkhāṭ­ṭhāni­yesu phoṭṭhabbesu … pe … upekkhāṭ­ṭhāni­yesu dhammesu gehasitaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ ceto­samphas­sa­jaṃ aduk­kha­ma­su­khaṃ vedayitaṃ ceto­samphas­sajā adukkhamasukhā vedanā—imā cha gehasitā upekkhā. (13)

Tattha katamā cha diṭṭhiyo? “Atthi me attā”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “natthi me attā”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “attanā vā attānaṃ sañjānāmī”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “attanā vā anattānaṃ sañjānāmī”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “anattanā vā attānaṃ sañjānāmī”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati; atha vā panassa evaṃdiṭṭhi hoti—“so me ayaṃ attā vado vedeyyo tatra tatra dīgharattaṃ kal­yāṇa­pāpakā­naṃ kammānaṃ vipākaṃ paccanubhoti. Na so jāto nāhosi, na so jāto na bhavissati, nicco dhuvo sassato avi­pari­ṇāma­dhammo”ti vā panassa saccato thetato diṭṭhi uppajjati. Imā cha diṭṭhiyo. (14)

Chakkaṃ.

7. Sattakaniddesa

Tattha katame sattānusayā? Kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, mānānusayo, diṭṭhānusayo, vici­kicchā­nusayo, bhava­rāgā­nusayo, avijjānusayo—ime satta anusayā. (1)

Tattha katamāni satta saṃyojanāni? ­Kāmarā­ga­saṃ­yoja­naṃ, paṭi­gha­saṃ­yoja­naṃ, mānasaṃyojanaṃ, diṭṭhi­saṃ­yoja­naṃ, vici­kicchā­saṃ­yoja­naṃ, bhava­rāga­saṃ­yoja­naṃ, avijjā­saṃ­yoja­naṃ—imāni satta saṃyojanāni. (2)

Tattha katamāni satta pariyuṭṭhānāni? ­Kāmarā­ga­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ, paṭi­gha­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ, māna­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ, diṭṭhi­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ, vici­kicchā­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ, bhava­rāga­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ, avijjā­pari­yuṭ­ṭhā­naṃ—imāni satta pariyuṭṭhānāni. (3)

Tattha katame satta asaddhammā? Assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, appassuto hoti, kusīto hoti, muṭṭhassatī hoti, duppañño hoti—ime satta asaddhammā. (4)

Tattha katamāni satta duccaritāni? Pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesu­micchā­cāro, musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo—imāni satta duccaritāni. (5)

Tattha katame satta mānā? Māno, atimāno, mānātimāno, omāno, adhimāno, asmimāno, micchāmāno—ime satta mānā. (6)

Tattha katamā satta diṭṭhiyo? Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhī—“yato kho, bho, ayaṃ attā rūpī ­cātuma­hā­bhū­tiko mātā­pet­ti­ka­sam­bhavo kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. (7.1)

Tamañño evamāha—“atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho bho añño attā dibbo rūpī kāmāvacaro kabaḷī­kāra­bhak­kho. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā­sa­mucchinno hotī”ti. Ittheke bho sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. (7.2)

Tamañño evamāha—“atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā dibbo rūpī manomayo sabbaṅ­gapaccaṅgī ahīnindriyo. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. (7.3)

Tamañño evamāha—“atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭi­gha­saññā­naṃ atthaṅgamā nānat­ta­saññā­naṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañ­cāya­tanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. (7.4)

Tamañño evamāha—“atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso ākāsānañ­cāyata­naṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viñ­ñā­ṇañ­cāya­tanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. (7.5)

Tamañño evamāha—“atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso viñ­ñā­ṇañ­cāyata­naṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñ­cañ­ñā­ya­tanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. (7.6)

Tamañño evamāha—“atthi kho pana eso attā yaṃ tvaṃ vadesi. ‘Neso natthī’ti vadāmi. No ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso ākiñ­cañ­ñā­yatanaṃ samatikkamma neva­saññā­nā­saññāya­tanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī”ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. Imā satta diṭṭhiyo. (7.7)

Sattakaṃ.

8. Aṭṭhakaniddesa

Tattha katamāni aṭṭha kilesavatthūni? Lobho, doso, moho, māno, diṭṭhi, vicikicchā, thinaṃ, uddhaccaṃ—imāni aṭṭha kilesavatthūni. (1)

Tattha katamāni aṭṭha kusītavatthūni?

Idha bhikkhunā kammaṃ kātabbaṃ hoti. Tassa evaṃ hoti—“kammaṃ kho me kātabbaṃ bhavissati. Kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilamissati. Handāhaṃ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu.

Puna caparaṃ bhikkhunā kammaṃ kataṃ hoti. Tassa evaṃ hoti—“ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ. Kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilanto. Handāhaṃ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ dutiyaṃ kusītavatthu.

Puna caparaṃ bhikkhunā maggo gantabbo hoti. Tassa evaṃ hoti—“maggo kho me gantabbo bhavissati. Maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilamissati. Handāhaṃ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ tatiyaṃ kusītavatthu.

Puna caparaṃ bhikkhunā maggo gato hoti. Tassa evaṃ hoti—“ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ. Maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilanto. Handāhaṃ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ catutthaṃ kusītavatthu.

Puna caparaṃ bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti—“ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa me kāyo kilanto akammañño. Handāhaṃ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ pañcamaṃ kusītavatthu.

Puna caparaṃ bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti—“ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa me kāyo kilanto akammañño māsācitaṃ maññe. Handāhaṃ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ chaṭṭhaṃ kusītavatthu.

Puna caparaṃ bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho. Tassa evaṃ hoti— “uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho. Atthi kappo nipajjituṃ. Handāhaṃ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ sattamaṃ kusītavatthu.

Puna caparaṃ bhikkhu gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa evaṃ hoti—“ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa me kāyo dubbalo akammañño. Handāhaṃ nipajjāmī”ti. So nipajjati; na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ aṭṭhamaṃ kusītavatthu. Imāni aṭṭha kusītavatthūni. (2)

Tattha katamesu aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto? Lābhe sārāgo, alābhe paṭivirodho, yase sārāgo, ayase paṭivirodho, pasaṃsāya sārāgo, nindāya paṭivirodho, sukhe sārāgo, dukkhe paṭivirodho—imesu aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto. (3)

Tattha katame aṭṭha anariyavohārā? Adiṭṭhe diṭṭhavāditā, assute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā, diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute assutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā—ime aṭṭha anariyavohārā. (4)

Tattha katame aṭṭha micchattā? Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi—ime aṭṭha micchattā. (5)

Tattha katame aṭṭha purisadosā? Idha bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno “na sarāmi na sarāmī”ti assatiyāva nibbeṭheti. Ayaṃ paṭhamo purisadoso.

Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno codakaṃyeva paṭippharati—“kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena. Tvampi nāma maṃ bhaṇitabbaṃ maññasī”ti. Ayaṃ dutiyo purisadoso.

Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno codakaṃyeva paccāropeti—“tvampi khosi itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno. Tvaṃ tāva paṭhamaṃ paṭikarohī”ti. Ayaṃ tatiyo purisadoso.

Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno aññenāññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Ayaṃ catuttho purisadoso.

Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno saṃghamajjhe bāhā­vikkhepa­kaṃ bhaṇati. Ayaṃ pañcamo purisadoso.

Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno “nevāhaṃ āpannomhi, na panāhaṃ anāpannomhī”ti tuṇhībhūto saṃghaṃ viheseti. Ayaṃ chaṭṭho purisadoso.

Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno anādiyitvā saṃghaṃ, anādiyitvā codakaṃ, sāpattikova yenakāmaṃ pakkamati. Ayaṃ sattamo purisadoso.

Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno evamāha—“kiṃ nu kho tumhe āyasmanto atibāḷhaṃ mayi byāvaṭā. Idānāhaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnā­yāvattis­sāmī”ti. So sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā evamāha—“idāni kho tumhe āyasmanto attamanā hothā”ti. Ayaṃ aṭṭhamo purisadoso. Ime aṭṭha purisadosā. (6)

Tattha katame aṭṭha asaññīvādā? “Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti— asaññīti naṃ paññapenti; arūpī attā … pe … rūpī ca arūpī ca … pe … nevarūpīnārūpī … pe … “antavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—asaññīti naṃ paññapenti; “anantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—asaññīti naṃ paññapenti; “antavā ca anantavā ca attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—asaññīti naṃ paññapenti; “nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—asaññīti naṃ paññapenti. Ime aṭṭha asaññīvādā. (7)

Tattha katame aṭṭha nevasaññī­nāsaññī­vādā? “Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—nevasaññī­nāsaññīti naṃ paññapenti; “arūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—nevasaññī­nāsaññīti naṃ paññapenti; “rūpī ca arūpī ca attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—nevasaññī­nāsaññīti naṃ paññapenti; “nevarūpīnārūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—nevasaññī­nāsaññīti naṃ paññapenti; “antavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—nevasaññī­nāsaññīti naṃ paññapenti; “anantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—nevasaññī­nāsaññīti naṃ paññapenti; “antavā ca anantavā ca attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti—nevasaññī­nāsaññīti naṃ paññapenti; “nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā”ti— nevasaññī­nāsaññīti naṃ paññapenti. Ime aṭṭha nevasaññī­nāsaññī­vādā. (8)

Aṭṭhakaṃ.

9. Navakaniddesa

Tattha katamāni nava āghātavatthūni? “Anatthaṃ me acarī”ti āghāto jāyati; “anatthaṃ me caratī”ti āghāto jāyati; “anatthaṃ me carissatī”ti āghāto jāyati; “piyassa me manāpassa anatthaṃ acari … pe … anatthaṃ carati … pe … anatthaṃ carissatī”ti āghāto jāyati; “appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari … pe … atthaṃ carati … pe … atthaṃ carissatī”ti āghāto jāyati. Imāni nava āghātavatthūni. (1)

Tattha katamāni nava purisamalāni? Kodho, makkho, issā, macchariyaṃ, māyā, sāṭheyyaṃ, musāvādo, pāpicchatā, micchādiṭṭhi—imāni nava purisamalāni. (2)

Tattha katame navavidhā mānā? “Seyyassa seyyohamasmī”ti māno, “seyyassa sadisohamasmī”ti māno, “seyyassa hīnohamasmī”ti māno, “sadisassa seyyohamasmī”ti māno, “sadisassa sadisohamasmī”ti māno, “sadisassa hīnohamasmī”ti māno, “hīnassa seyyohamasmī”ti māno, “hīnassa sadisohamasmī”ti māno, “hīnassa hīnohamasmī”ti māno—ime navavidhā mānā. (3)

Tattha katame nava taṇhāmūlakā dhammā? Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho, ārak­khā­dhi­karaṇaṃ daṇḍā­dāna­satthā­dānaka­la­havig­gaha­vivāda­tuvaṃ­tuvaṃ­pe­suñ­ña­musā­vādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti—ime nava taṇhāmūlakā dhammā. (4)

Tattha katamāni nava iñjitāni? “Asmī”ti iñjitametaṃ, “ahamasmī”ti iñjitametaṃ, “ayamahamasmī”ti iñjitametaṃ “bhavissan”ti iñjitametaṃ, “rūpī bhavissan”ti iñjitametaṃ, “arūpī bhavissan”ti iñjitametaṃ, “saññī bhavissan”ti iñjitametaṃ, “asaññī bhavissan”ti iñjitametaṃ, “nevasaññī­nāsaññī bhavissan”ti iñjitametaṃ— imāni nava iñjitāni. (5)

Tattha katamāni nava maññitāni … pe … nava phanditāni … pe … nava papañcitāni … pe … nava saṅkhatāni? “Asmī”ti saṅkhatametaṃ, “ahamasmī”ti saṅkhatametaṃ, “ayamahamasmī”ti saṅkhatametaṃ, “bhavissan”ti saṅkhatametaṃ, “rūpī bhavissan”ti saṅkhatametaṃ, “arūpī bhavissan”ti saṅkhatametaṃ, “saññī bhavissan”ti saṅkhatametaṃ, “asaññī bhavissan”ti saṅkhatametaṃ, “nevasaññī­nāsaññī bhavissan”ti saṅkhatametaṃ—imāni nava saṅkhatāni. (6–‍9)

Navakaṃ.

10. Dasakaniddesa

Tattha katamāni dasa kilesavatthūni? Lobho, doso, moho, māno, diṭṭhi, vicikicchā, thinaṃ, uddhaccaṃ, ahirikaṃ, anottappaṃ—imāni dasa kilesavatthūni. (1)

Tattha katamāni dasa āghātavatthūni? “Anatthaṃ me acarī”ti āghāto jāyati, “anatthaṃ me caratī”ti āghāto jāyati, “anatthaṃ me carissatī”ti āghāto jāyati, “piyassa me manāpassa anatthaṃ acari … pe … anatthaṃ carati … pe … anatthaṃ carissatī”ti āghāto jāyati, “appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari … pe … atthaṃ carati … pe … atthaṃ carissatī”ti āghāto jāyati, aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati— imāni dasa āghātavatthūni. (2)

Tattha katame dasa akusala­kamma­pathā? Pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesu­micchā­cāro, musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo, abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi—ime dasa akusala­kamma­pathā. (3)

Tattha katamāni dasa saṃyojanāni? ­Kāmarā­ga­saṃ­yoja­naṃ, paṭi­gha­saṃ­yoja­naṃ, mānasaṃyojanaṃ, diṭṭhi­saṃ­yoja­naṃ, vici­kicchā­saṃ­yoja­naṃ, sīlab­bata­parāmā­sa­saṃ­yoja­naṃ, bhava­rāga­saṃ­yoja­naṃ, issāsaṃyojanaṃ, maccha­ri­ya­saṃ­yoja­naṃ, avijjā­saṃ­yoja­naṃ—imāni dasa saṃyojanāni. (4)

Tattha katame dasa micchattā? Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi, micchāñāṇaṃ, micchāvimutti—ime dasa micchattā. (5)

Tattha katamā dasavatthukā micchādiṭṭhi? “Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukata­dukka­ṭā­naṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammā paṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti—ayaṃ dasavatthukā micchādiṭṭhi. (6)

Tattha katamā dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi? Sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā—ayaṃ dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi. (7)

Dasakaṃ.

11. Taṇhā­vicari­ta­niddesa

Tattha katamāni aṭṭhārasa taṇhā­vicari­tāni ajjhattikassa upādāya? Asmīti hoti, itthasmīti hoti, evasmīti hoti, aññathāsmīti hoti, bhavissanti hoti, itthaṃ bhavissanti hoti, evaṃ bhavissanti hoti, aññathā bhavissanti hoti, asasmīti hoti, sātasmīti hoti, siyanti hoti, itthaṃ siyanti hoti, evaṃ siyanti hoti, aññathā siyanti hoti, apāhaṃ siyanti hoti, apāhaṃ itthaṃ siyanti hoti, apāhaṃ evaṃ siyanti hoti, apāhaṃ aññathā siyanti hoti.

Kathañca asmīti hoti? Kañci dhammaṃ anavakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … pe … saññaṃ … pe … saṅkhāre … pe … viññāṇaṃ asmīti chandaṃ paṭilabhati, asmīti mānaṃ paṭilabhati, asmīti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Tasmiṃ sati imāni papañcitāni honti— itthasmīti vā evasmīti vā aññathāsmīti vā. (1)

Kathañca itthasmīti hoti? Khattiyosmīti vā, brāhmaṇosmīti vā, vessosmīti vā, suddosmīti vā, gahaṭṭhosmīti vā, pabbajitosmīti vā, devosmīti vā, manussosmīti vā, rūpīsmīti vā, arūpīsmīti vā, saññīsmīti vā, asaññīsmīti vā, nevasaññī­nāsaññīs­mīti vā—evaṃ itthasmīti hoti. (2)

Kathañca evasmīti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo tathāhaṃ khattiyosmīti vā, yathā so brāhmaṇo tathāhaṃ brāhmaṇosmīti vā, yathā so vesso tathāhaṃ vessosmīti vā yathā so suddo tathāhaṃ suddosmīti vā, yathā so gahaṭṭho tathāhaṃ gahaṭṭhosmīti vā, yathā so pabbajito tathāhaṃ pabbajitosmīti vā, yathā so devo tathāhaṃ devosmīti vā, yathā so manusso tathāhaṃ manussosmīti vā, yathā so rūpī tathāhaṃ rūpīsmīti vā, yathā so arūpī tathāhaṃ arūpīsmīti vā, yathā so saññī tathāhaṃ saññīsmīti vā, yathā so asaññī tathāhaṃ asaññīsmīti vā, yathā so nevasaññī­nāsaññī tathāhaṃ nevasaññī­nāsaññīs­mīti vā—evaṃ evasmīti hoti. (3)

Kathañca aññathāsmīti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo nāhaṃ tathā khattiyosmīti vā yathā so brāhmaṇo nāhaṃ tathā brāhmaṇosmīti vā, yathā so vesso nāhaṃ tathā vessosmīti vā, yathā so suddo nāhaṃ tathā suddosmīti vā, yathā so gahaṭṭho nāhaṃ tathā gahaṭṭhosmīti vā, yathā so pabbajito nāhaṃ tathā pabbajitosmīti vā, yathā so devo nāhaṃ tathā devosmīti vā, yathā so manusso nāhaṃ tathā manussosmīti vā, yathā so rūpī nāhaṃ tathā rūpīsmīti vā, yathā so arūpī nāhaṃ tathā arūpīsmīti vā, yathā so saññī nāhaṃ tathā saññīsmīti vā, yathā so asaññī nāhaṃ tathā asaññīsmīti vā, yathā so nevasaññī­nāsaññī nāhaṃ tathā nevasaññī­nāsaññīs­mīti vā—evaṃ aññathāsmīti hoti. (4)

Kathañca bhavissanti hoti? Kañci dhammaṃ anavakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … pe … saññaṃ … pe … saṅkhāre … pe … viññāṇaṃ bhavissanti chandaṃ paṭilabhati, bhavissanti mānaṃ paṭilabhati, bhavissanti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Tasmiṃ sati imāni papañcitāni honti—itthaṃ bhavissanti vā, evaṃ bhavissanti vā, aññathā bhavissanti vā. (5)

Kathañca itthaṃ bhavissanti hoti? Khattiyo bhavissanti vā, brāhmaṇo bhavissanti vā, vesso bhavissanti vā, suddo bhavissanti vā, gahaṭṭho bhavissanti vā, pabbajito bhavissanti vā, devo bhavissanti vā, manusso bhavissanti vā, rūpī bhavissanti vā, arūpī bhavissanti vā, saññī bhavissanti vā, asaññī bhavissanti vā, nevasaññī­nāsaññī bhavissanti vā—evaṃ itthaṃ bhavissanti hoti. (6)

Kathañca evaṃ bhavissanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo tathāhaṃ khattiyo bhavissanti vā, yathā so brāhmaṇo tathāhaṃ brāhmaṇo bhavissanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī tathāhaṃ nevasaññī­nāsaññī bhavissanti vā—evaṃ bhavissanti hoti. (7)

Kathañca aññathā bhavissanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo nāhaṃ tathā khattiyo bhavissanti vā, yathā so brāhmaṇo nāhaṃ tathā brāhmaṇo bhavissanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī nāhaṃ tathā nevasaññī­nāsaññī bhavissanti vā—evaṃ aññathā bhavissanti hoti. (8)

Kathañca asasmīti hoti? Kañci dhammaṃ anavakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ niccosmi dhuvosmi sassatosmi avi­pari­ṇāma­dham­mosmīti—evaṃ asasmīti hoti. (9)

Kathañca sātasmīti hoti? Kañci dhammaṃ anavakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ ucchijjissāmi vinassissāmi na bhavissāmīti—evaṃ sātasmīti hoti. (10)

Kathañca siyanti hoti? Kañci dhammaṃ anavakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ siyanti chandaṃ paṭilabhati, siyanti mānaṃ paṭilabhati, siyanti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Tasmiṃ sati imāni papañcitāni honti— itthaṃ siyanti vā, evaṃ siyanti vā, aññathā siyanti vā. (11)

Kathañca itthaṃ siyanti hoti? Khattiyo siyanti vā, brāhmaṇo siyanti vā, vesso siyanti vā, suddo siyanti vā, gahaṭṭho siyanti vā, pabbajito siyanti vā, devo siyanti vā, manusso siyanti vā, rūpī siyanti vā, arūpī siyanti vā, saññī siyanti vā, asaññī siyanti vā, nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ itthaṃ siyanti hoti. (12)

Kathañca evaṃ siyanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo tathāhaṃ khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo tathāhaṃ brāhmaṇo siyanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī tathāhaṃ nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ evaṃ siyanti hoti. (13)

Kathañca aññathā siyanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo nāhaṃ tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo nāhaṃ tathā brāhmaṇo siyanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī nāhaṃ tathā nevasaññī­nāsaññī siyanti vā— evaṃ aññathā siyanti hoti. (14)

Kathañca apāhaṃ siyanti hoti? Kañci dhammaṃ anavakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … pe … saññaṃ … pe … saṅkhāre … pe … viññāṇaṃ apāhaṃ siyanti chandaṃ paṭilabhati, apāhaṃ siyanti mānaṃ paṭilabhati, apāhaṃ siyanti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Tasmiṃ sati imāni papañcitāni honti—apāhaṃ itthaṃ siyanti vā, apāhaṃ evaṃ siyanti vā, apāhaṃ aññathā siyanti vā. (15)

Kathañca apāhaṃ itthaṃ siyanti hoti? Apāhaṃ khattiyo siyanti vā, apāhaṃ brāhmaṇo siyanti vā, apāhaṃ vesso siyanti vā, apāhaṃ suddo siyanti vā, apāhaṃ gahaṭṭho siyanti vā, apāhaṃ pabbajito siyanti vā, apāhaṃ devo siyanti vā, apāhaṃ manusso siyanti vā, apāhaṃ rūpī siyanti vā, apāhaṃ arūpī siyanti vā, apāhaṃ saññī siyanti vā, apāhaṃ asaññī siyanti vā, apāhaṃ nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ apāhaṃ itthaṃ siyanti hoti. (16)

Kathañca apāhaṃ evaṃ siyanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo apāhaṃ tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo apāhaṃ tathā brāhmaṇo siyanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī apāhaṃ tathā nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ apāhaṃ evaṃ siyanti hoti. (17)

Kathañca apāhaṃ aññathā siyanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo apāhaṃ na tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo apāhaṃ na tathā brāhmaṇo siyanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī apāhaṃ na tathā nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ apāhaṃ aññathā siyanti hoti. (18)

Imāni aṭṭhārasa taṇhā­vicari­tāni ajjhattikassa upādāya.

Tattha katamāni aṭṭhārasa taṇhā­vicari­tāni bāhirassa upādāya? Iminā asmīti hoti, iminā itthasmīti hoti, iminā evasmīti hoti, iminā aññathāsmīti hoti, iminā bhavissanti hoti, iminā itthaṃ bhavissanti hoti, iminā evaṃ bhavissanti hoti, iminā aññathā bhavissanti hoti, iminā asasmīti hoti, iminā sātasmīti hoti, iminā siyanti hoti, iminā itthaṃ siyanti hoti, iminā evaṃ siyanti hoti, iminā aññathā siyanti hoti, iminā apāhaṃ siyanti hoti, iminā apāhaṃ itthaṃ siyanti hoti, iminā apāhaṃ evaṃ siyanti hoti, iminā apāhaṃ aññathā siyanti hoti.

Kathañca iminā asmīti hoti? Kañci dhammaṃ avakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … pe … saññaṃ … pe … saṅkhāre … pe … viññāṇaṃ iminā asmīti chandaṃ paṭilabhati, iminā asmīti mānaṃ paṭilabhati, iminā asmīti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Tasmiṃ sati imāni papañcitāni honti—iminā itthasmīti vā, iminā evasmīti vā, iminā aññathāsmīti vā. (1)

Kathañca iminā itthasmīti hoti? Iminā khattiyosmīti vā, iminā brāhmaṇosmīti vā, iminā vessosmīti vā, iminā suddosmīti vā, iminā gahaṭṭhosmīti vā, iminā pabbajitosmīti vā, iminā devosmīti vā, iminā manussosmīti vā, iminā rūpīsmīti vā, iminā arūpīsmīti vā, iminā saññīsmīti vā, iminā asaññīsmīti vā, iminā nevasaññī­nāsaññīs­mīti vā—evaṃ iminā itthasmīti hoti. (2)

Kathañca iminā evasmīti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo iminā tathāhaṃ khattiyosmīti vā, yathā so brāhmaṇo iminā tathāhaṃ brāhmaṇosmīti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī iminā tathāhaṃ nevasaññī­nāsaññīs­mīti vā— evaṃ iminā evasmīti hoti. (3)

Kathañca iminā aññathāsmīti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo iminā nāhaṃ tathā khattiyosmīti vā, yathā so brāhmaṇo iminā nāhaṃ tathā brāhmaṇosmīti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī iminā nāhaṃ tathā nevasaññī­nāsaññīs­mīti vā—evaṃ iminā aññathāsmīti hoti. (4)

Kathañca iminā bhavissanti hoti? Kañci dhammaṃ avakāriṃ karitvā rūpaṃ … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ iminā bhavissanti chandaṃ paṭilabhati, iminā bhavissanti mānaṃ paṭilabhati, iminā bhavissanti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Tasmiṃ sati imāni papañcitāni honti—iminā itthaṃ bhavissanti vā, iminā evaṃ bhavissanti vā, iminā aññathā bhavissanti vā. (5)

Kathañca iminā itthaṃ bhavissanti hoti? Iminā khattiyo bhavissanti vā … pe … iminā arūpī bhavissanti vā, iminā saññī bhavissanti vā, iminā asaññī bhavissanti vā, iminā nevasaññī­nāsaññī bhavissanti vā—evaṃ iminā itthaṃ bhavissanti hoti. (6)

Kathañca iminā evaṃ bhavissanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo iminā tathāhaṃ khattiyo bhavissanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā tathāhaṃ brāhmaṇo bhavissanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī iminā tathāhaṃ nevasaññī­nāsaññī bhavissanti vā—evaṃ iminā evaṃ bhavissanti hoti. (7)

Kathañca iminā aññathā bhavissanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo iminā nāhaṃ tathā khattiyo bhavissanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā nāhaṃ tathā brāhmaṇo bhavissanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī iminā nāhaṃ tathā nevasaññī­nāsaññī bhavissanti vā—evaṃ iminā aññathā bhavissanti hoti. (8)

Kathañca iminā asasmīti hoti? Kañci dhammaṃ avakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … pe … saññaṃ … pe … saṅkhāre … pe … viññāṇaṃ iminā niccosmi dhuvosmi sassatosmi avi­pari­ṇāma­dham­mosmīti—evaṃ iminā asasmīti hoti. (9)

Kathañca iminā sātasmīti hoti? Kañci dhammaṃ avakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ iminā ucchijjissāmi vinassissāmi na bhavissāmīti—evaṃ iminā sātasmīti hoti. (10)

Kathañca iminā siyanti hoti? Kañci dhammaṃ avakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … pe … saññaṃ … pe … saṅkhāre … pe … viññāṇaṃ iminā siyanti chandaṃ paṭilabhati, iminā siyanti mānaṃ paṭilabhati, iminā siyanti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Tasmiṃ sati imāni papañcitāni honti—iminā itthaṃ siyanti vā, iminā evaṃ siyanti vā, iminā aññathā siyanti vā. (11)

Kathañca iminā itthaṃ siyanti hoti? Iminā khattiyo siyanti vā, iminā brāhmaṇo siyanti vā, iminā vesso siyanti vā, iminā suddo siyanti vā, iminā gahaṭṭho siyanti vā, iminā pabbajito siyanti vā, iminā devo siyanti vā, iminā manusso siyanti vā, iminā rūpī siyanti vā, iminā arūpī siyanti vā, iminā saññī siyanti vā, iminā asaññī siyanti vā, iminā nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ iminā itthaṃ siyanti hoti. (12)

Kathañca iminā evaṃ siyanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo iminā tathāhaṃ khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā tathāhaṃ brāhmaṇo siyanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī iminā tathāhaṃ nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ iminā evaṃ siyanti hoti. (13)

Kathañca iminā aññathā siyanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo iminā nāhaṃ tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā nāhaṃ tathā brāhmaṇo siyanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī iminā nāhaṃ tathā nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ iminā aññathā siyanti hoti. (14)

Kathañca iminā apāhaṃ siyanti hoti? Kañci dhammaṃ avakāriṃ karitvā rūpaṃ … pe … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ iminā apāhaṃ siyanti chandaṃ paṭilabhati, iminā apāhaṃ siyanti mānaṃ paṭilabhati, iminā apāhaṃ siyanti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Tasmiṃ sati imāni papañcitāni honti—iminā apāhaṃ itthaṃ siyanti vā, iminā apāhaṃ evaṃ siyanti vā, iminā apāhaṃ aññathā siyanti vā. (15)

Kathañca iminā apāhaṃ itthaṃ siyanti hoti? Iminā apāhaṃ khattiyo siyanti vā, iminā apāhaṃ brāhmaṇo siyanti vā, iminā apāhaṃ vesso siyanti vā, iminā apāhaṃ suddo siyanti vā, iminā apāhaṃ gahaṭṭho siyanti vā, iminā apāhaṃ pabbajito siyanti vā, iminā apāhaṃ devo siyanti vā, iminā apāhaṃ manusso siyanti vā, iminā apāhaṃ rūpī siyanti vā, iminā apāhaṃ arūpī siyanti vā, iminā apāhaṃ saññī siyanti vā, iminā apāhaṃ asaññī siyanti vā, iminā apāhaṃ nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ iminā apāhaṃ itthaṃ siyanti hoti. (16)

Kathañca iminā apāhaṃ evaṃ siyanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo iminā apāhaṃ tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā apāhaṃ tathā brāhmaṇo siyanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī iminā apāhaṃ tathā nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ iminā apāhaṃ evaṃ siyanti hoti. (17)

Kathañca iminā apāhaṃ aññathā siyanti hoti? Parapuggalaṃ upanidhāya yathā so khattiyo iminā apāhaṃ na tathā khattiyo siyanti vā, yathā so brāhmaṇo iminā apāhaṃ na tathā brāhmaṇo siyanti vā … pe … yathā so nevasaññī­nāsaññī iminā apāhaṃ na tathā nevasaññī­nāsaññī siyanti vā—evaṃ iminā apāhaṃ aññathā siyanti hoti. (18)

Imāni aṭṭhārasa taṇhā­vicari­tāni bāhirassa upādāya.

Iti imāni aṭṭhārasa taṇhā­vicari­tāni ajjhattikassa upādāya, imāni aṭṭhārasa taṇhā­vicari­tāni bāhirassa upādāya, tadekajjhaṃ abhisaññūhitvā abhi­saṅ­khipitvā chattiṃsa taṇhā­vicari­tāni honti. Iti evarūpāni atītāni chattiṃsa taṇhā­vicari­tāni, anāgatāni chattiṃsa taṇhā­vicari­tāni, paccuppannāni chattiṃsa taṇhā­vicari­tāni, tadekajjhaṃ abhisaññūhitvā abhi­saṅ­khipitvā aṭṭha­taṇhā­vicari­ta­sataṃ hoti.

Tattha katamāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā? Cattāro sassatavādā, cattāro ekacca­sassa­tikā, cattāro antānantikā, cattāro amarā­vikkhe­pikā, dve adhic­ca­samup­pan­nikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññī­nāsaññī­vādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭha­dhamma­nib­bā­na­vādā—imāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatāti.

Khudda­ka­vatthu­vibhaṅgo niṭṭhito.