Vibhaṅga

Sati­paṭṭhā­na­vibhaṅga

1. Suttan­ta­bhājanīya

Cattāro satipaṭṭhānā—idha bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati bahiddhā kāye kāyānupassī viharati ajjhat­ta­bahid­dhā kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ, ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharati bahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati ajjhat­ta­bahid­dhā vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ, ajjhattaṃ citte cittānupassī viharati bahiddhā citte cittānupassī viharati ajjhat­ta­bahid­dhā citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ, ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharati bahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati ajjhat­ta­bahid­dhā dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ.

1.1. Kāyānu­passa­nā­niddesa

Kathañca bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu ajjhattaṃ kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati—“ atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ, antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ, pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo, assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan”ti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā kāye cittaṃ upasaṃharati.

Kathañca bhikkhu bahiddhā kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu bahiddhā kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati—“atthissa kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ, antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ, pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo, assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan”ti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhat­ta­bahid­dhā kāye cittaṃ upasaṃharati.

Kathañca bhikkhu ajjhat­ta­bahid­dhā kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu ajjhat­ta­bahid­dhā kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati—“atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ, antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ, pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo, assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan”ti. Evaṃ bhikkhu ajjhat­ta­bahid­dhā kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ.

“Anupassī”ti. Tattha katamā anupassanā? Yā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—ayaṃ vuccati “anupassanā”. Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati “anupassī”ti.

“Viharatī”ti. Iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati. Tena vuccati “viharatī”ti.

“Ātāpī”ti. Tattha katamo ātāpo? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo— ayaṃ vuccati “ātāpo”. Iminā ātāpena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati “ātāpī”ti.

“Sampajāno”ti. Tattha katamaṃ sampajaññaṃ? Yā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—idaṃ vuccati “sampajaññaṃ”. Iminā sampajaññena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati “sampajāno”ti.

“Satimā”ti. Tattha katamā sati? Yā sati anussati … pe … sammāsati—ayaṃ vuccati “sati”. Imāya satiyā upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati “satimā”ti.

“Vineyya loke abhij­jhā­do­manas­san”ti. Tattha katamo loko? Sveva kāyo loko. Pañcapi upādā­nak­khan­dhā loko. Ayaṃ vuccati “loko”. Tattha katamā abhijjhā? Yo rāgo sārāgo … pe … cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “abhijjhā”. Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ ceto­samphas­sa­jaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ ceto­samphas­sajā asātā dukkhā vedanā—idaṃ vuccati “domanassaṃ”. Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā. Tena vuccati “vineyya loke abhij­jhā­do­manas­san”ti.

Kāyānu­passa­nā­niddeso.

1.2. Veda­nānu­passa­nā­niddesa

Kathañca bhikkhu ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno “sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī”ti pajānāti, dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno “dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī”ti pajānāti, aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayamāno “aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayāmī”ti pajānāti, sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno “sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī”ti pajānāti, nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno “nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī”ti pajānāti, sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno “sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī”ti pajānāti, nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno “nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī”ti pajānāti, sāmisaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayamāno “sāmisaṃ aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayāmī”ti pajānāti, nirāmisaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayamāno “nirāmisaṃ aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayāmī”ti pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā vedanāsu cittaṃ upasaṃharati.

Kathañca bhikkhu bahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ “sukhaṃ vedanaṃ vedayatī”ti pajānāti, dukkhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ “dukkhaṃ vedanaṃ vedayatī”ti pajānāti, aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ “aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayatī”ti pajānāti, sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ “sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayatī”ti pajānāti, nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ “nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayatī”ti pajānāti, sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ “sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayatī”ti pajānāti, nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ “nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayatī”ti pajānāti, sāmisaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ “sāmisaṃ aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayatī”ti pajānāti, nirāmisaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ “nirāmisaṃ aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ vedayatī”ti pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhat­ta­bahid­dhā vedanāsu cittaṃ upasaṃharati.

Kathañca bhikkhu ajjhat­ta­bahid­dhā vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ “sukhā vedanā”ti pajānāti, dukkhaṃ vedanaṃ “dukkhā vedanā”ti pajānāti, aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ “adukkhamasukhā vedanā”ti pajānāti, sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ “sāmisā sukhā vedanā”ti pajānāti, nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ “nirāmisā sukhā vedanā”ti pajānāti, sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ “sāmisā dukkhā vedanā”ti pajānāti, nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ “nirāmisā dukkhā vedanā”ti pajānāti, sāmisaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ “sāmisā adukkhamasukhā vedanā”ti pajānāti, nirāmisaṃ vā aduk­kha­ma­su­khaṃ vedanaṃ “nirāmisā adukkhamasukhā vedanā”ti pajānāti. Evaṃ bhikkhu ajjhat­ta­bahid­dhā vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ.

“Anupassī”ti … pe … “viharatī”ti … pe … “ātāpī”ti … pe … “sampajāno”ti … pe … “satimā”ti … pe … “vineyya loke abhij­jhā­do­manas­san”ti. Tattha katamo loko? Sāyeva vedanā loko. Pañcapi upādā­nak­khan­dhā loko. Ayaṃ vuccati “loko”. Tattha katamā abhijjhā? Yo rāgo sārāgo … pe … cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “abhijjhā”. Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ ceto­samphas­sa­jaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ ceto­samphas­sajā asātā dukkhā vedanā—idaṃ vuccati “domanassaṃ”. Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā. Tena vuccati “vineyya loke abhij­jhā­do­manas­san”ti.

Veda­nānu­passa­nā­niddeso.

1.3. Cit­tānupas­sanā­niddesa

Kathañca bhikkhu ajjhattaṃ citte cittānupassī viharati? Idha bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ “sarāgaṃ me cittan”ti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ “vītarāgaṃ me cittan”ti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ “sadosaṃ me cittan”ti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ “vītadosaṃ me cittan”ti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ “samohaṃ me cittan”ti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ “vītamohaṃ me cittan”ti pajānāti, saṃkhittaṃ vā cittaṃ “saṃkhittaṃ me cittan”ti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ “vikkhittaṃ me cittan”ti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ “mahaggataṃ me cittan”ti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ “amahaggataṃ me cittan”ti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ “sauttaraṃ me cittan”ti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ “anuttaraṃ me cittan”ti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ “samāhitaṃ me cittan”ti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ “asamāhitaṃ me cittan”ti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ “vimuttaṃ me cittan”ti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ “avimuttaṃ me cittan”ti pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā citte cittaṃ upasaṃharati.

Kathañca bhikkhu bahiddhā citte cittānupassī viharati? Idha bhikkhu sarāgaṃ vāssa cittaṃ “sarāgamassa cittan”ti pajānāti, vītarāgaṃ vāssa cittaṃ “vītarāgamassa cittan”ti pajānāti, sadosaṃ vāssa cittaṃ “sadosamassa cittan”ti pajānāti, vītadosaṃ vāssa cittaṃ “vītadosamassa cittan”ti pajānāti, samohaṃ vāssa cittaṃ “samohamassa cittan”ti pajānāti, vītamohaṃ vāssa cittaṃ “vītamohamassa cittan”ti pajānāti, saṃkhittaṃ vāssa cittaṃ “saṃkhittamassa cittan”ti pajānāti, vikkhittaṃ vāssa cittaṃ “vikkhittamassa cittan”ti pajānāti, mahaggataṃ vāssa cittaṃ “mahaggatamassa cittan”ti pajānāti, amahaggataṃ vāssa cittaṃ “ama­hagga­ta­massa cittan”ti pajānāti, sauttaraṃ vāssa cittaṃ “sauttaramassa cittan”ti pajānāti, anuttaraṃ vāssa cittaṃ “anuttaramassa cittan”ti pajānāti, samāhitaṃ vāssa cittaṃ “samāhitamassa cittan”ti pajānāti, asamāhitaṃ vāssa cittaṃ “asamāhitamassa cittan”ti pajānāti, vimuttaṃ vāssa cittaṃ “vimuttamassa cittan”ti pajānāti, avimuttaṃ vāssa cittaṃ “avimuttamassa cittan”ti pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhat­ta­bahid­dhā citte cittaṃ upasaṃharati.

Kathañca bhikkhu ajjhat­ta­bahid­dhā citte cittānupassī viharati? Idha bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ “sarāgaṃ cittan”ti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ “vītarāgaṃ cittan”ti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ “sadosaṃ cittan”ti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ “vītadosaṃ cittan”ti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ “samohaṃ cittan”ti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ “vītamohaṃ cittan”ti pajānāti, saṃkhittaṃ vā cittaṃ “saṃkhittaṃ cittan”ti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ “vikkhittaṃ cittan”ti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ “mahaggataṃ cittan”ti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ “amahaggataṃ cittan”ti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ “sauttaraṃ cittan”ti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ “anuttaraṃ cittan”ti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ “samāhitaṃ cittan”ti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ “asamāhitaṃ cittan”ti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ “vimuttaṃ cittan”ti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ “avimuttaṃ cittan”ti pajānāti. Evaṃ bhikkhu ajjhat­ta­bahid­dhā citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ.

“Anupassī”ti … pe … “viharatī”ti … pe … “ātāpī”ti … pe … “sampajāno”ti … pe … “satimā”ti … pe … “vineyya loke abhij­jhā­do­manas­san”ti. Tattha katamo loko? Taṃyeva cittaṃ loko. Pañcapi upādā­nak­khan­dhā loko. Tattha katamā abhijjhā? Yo rāgo sārāgo … pe … cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “abhijjhā”. Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ ceto­samphas­sa­jaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ ceto­samphas­sajā asātā dukkhā vedanā—idaṃ vuccati “domanassaṃ”. Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā. Tena vuccati “vineyya loke abhij­jhā­do­manas­san”ti.

Cit­tānupas­sanā­niddeso.

1.4. Dham­mānu­passa­nā­niddesa

Kathañca bhikkhu ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharati? Idha bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ “atthi me ajjhattaṃ kāmacchando”ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ “natthi me ajjhattaṃ kāmacchando”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ uddhac­ca­kukkuc­caṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ “atthi me ajjhattaṃ vicikicchā”ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ “natthi me ajjhattaṃ vicikicchā”ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Santaṃ vā ajjhattaṃ sati­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “atthi me ajjhattaṃ sati­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ sati­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “natthi me ajjhattaṃ sati­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa sati­sam­boj­jhaṅ­gassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa sati­sam­boj­jhaṅ­gassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti, santaṃ vā ajjhattaṃ dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ vīriya­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ pīti­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ passad­dhi­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ samā­dhi­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “atthi me ajjhattaṃ upekkhā­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “natthi me ajjhattaṃ upekkhā­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gassa bhāvanāya pāripūrī hoti, tañca pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā dhammesu cittaṃ upasaṃharati.

Kathañca bhikkhu bahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati? Idha bhikkhu santaṃ vāssa kāmacchandaṃ “atthissa kāmacchando”ti pajānāti, asantaṃ vāssa kāmacchandaṃ “natthissa kāmacchando”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṃ vāssa byāpādaṃ … pe … santaṃ vāssa thinamiddhaṃ … pe … santaṃ vāssa uddhac­ca­kukkuc­caṃ … pe … santaṃ vāssa vicikicchaṃ “atthissa vicikicchā”ti pajānāti, asantaṃ vāssa vicikicchaṃ “natthissa vicikicchā”ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Santaṃ vāssa sati­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “atthissa sati­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, asantaṃ vāssa sati­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “natthissa sati­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa sati­sam­boj­jhaṅ­gassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa sati­sam­boj­jhaṅ­gassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Santaṃ vāssa dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vāssa vīriya­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vāssa pīti­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vāssa passad­dhi­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vāssa samā­dhi­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vāssa upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “atthissa upekkhā­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, asantaṃ vāssa upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “natthissa upekkhā­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhat­ta­bahid­dhā dhammesu cittaṃ upasaṃharati.

Kathañca bhikkhu ajjhat­ta­bahid­dhā dhammesu dhammānupassī viharati? Idha bhikkhu santaṃ vā kāmacchandaṃ “atthi kāmacchando”ti pajānāti, asantaṃ vā kāmacchandaṃ “natthi kāmacchando”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṃ vā byāpādaṃ … pe … santaṃ vā thinamiddhaṃ … pe … santaṃ vā uddhac­ca­kukkuc­caṃ … pe … santaṃ vā vicikicchaṃ “atthi vicikicchā”ti pajānāti, asantaṃ vā vicikicchaṃ “natthi vicikicchā”ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Santaṃ vā sati­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “atthi sati­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, asantaṃ vā sati­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “natthi sati­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa sati­sam­boj­jhaṅ­gassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa sati­sam­boj­jhaṅ­gassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Santaṃ vā dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vā vīriya­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vā pīti­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vā passad­dhi­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vā samā­dhi­sam­boj­jhaṅ­gaṃ … pe … santaṃ vā upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “atthi upekkhā­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, asantaṃ vā upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gaṃ “natthi upekkhā­sam­boj­jhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhā­sam­boj­jhaṅ­gassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Evaṃ bhikkhu ajjhat­ta­bahid­dhā dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ.

“Anupassī”ti. Tattha katamā anupassanā? Yā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—ayaṃ vuccati “anupassanā”. Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati “anupassī”ti.

“Viharatī”ti. Iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati. Tena vuccati “viharatī”ti.

“Ātāpī”ti. Tattha katamo ātāpo? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo— ayaṃ vuccati “ātāpo”. Iminā ātāpena upeto hoti … pe … samannāgato. Tena vuccati “ātāpī”ti.

“Sampajāno”ti. Tattha katamaṃ sampajaññaṃ? Yā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—idaṃ vuccati “sampajaññaṃ”. Iminā sampajaññena upeto hoti … pe … samannāgato. Tena vuccati “sampajāno”ti.

“Satimā”ti. Tattha katamā sati? Yā sati anussati … pe … sammāsati—ayaṃ vuccati “sati”. Imāya satiyā upeto hoti … pe … samannāgato. Tena vuccati “satimā”ti.

“Vineyya loke abhij­jhā­do­manas­san”ti. Tattha katamo loko? Teva dhammā loko. Pañcapi upādā­nak­khan­dhā loko. Ayaṃ vuccati “loko”. Tattha katamā abhijjhā? Yo rāgo sārāgo … pe … cittassa sārāgo—ayaṃ vuccati “abhijjhā”. Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ ceto­samphas­sa­jaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ ceto­samphas­sajā asātā dukkhā vedanā—idaṃ vuccati “domanassaṃ”. Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā. Tena vuccati “vineyya loke abhij­jhā­do­manas­san”ti.

Dham­mānu­passa­nā­niddeso.
Suttan­ta­bhājanī­yaṃ.

2. Abhi­dham­ma­bhājanīya

Cattāro satipaṭṭhānā—idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, vedanāsu vedanānupassī viharati, citte cittānupassī viharati, dhammesu dhammānupassī viharati.

Kathañca bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ kāye kāyānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo maggaṅgaṃ magga­pariyā­pannaṃ—idaṃ vuccati “satipaṭṭhānaṃ”. Avasesā dhammā sati­paṭṭhā­na­sam­payuttā.

Kathañca bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ vedanāsu vedanānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo maggaṅgaṃ magga­pariyā­pannaṃ—idaṃ vuccati “satipaṭṭhānaṃ”. Avasesā dhammā sati­paṭṭhā­na­sam­payuttā.

Kathañca bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ citte cittānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo maggaṅgaṃ magga­pariyā­pannaṃ—idaṃ vuccati “satipaṭṭhānaṃ”. Avasesā dhammā sati­paṭṭhā­na­sam­payuttā.

Kathañca bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ dhammesu dhammānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo maggaṅgaṃ magga­pariyā­pannaṃ—idaṃ vuccati “satipaṭṭhānaṃ”. Avasesā dhammā sati­paṭṭhā­na­sam­payuttā.

Tattha katamaṃ satipaṭṭhānaṃ? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ dhammesu dhammānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo maggaṅgaṃ magga­pariyā­pannaṃ—idaṃ vuccati “satipaṭṭhānaṃ”. Avasesā dhammā sati­paṭṭhā­na­sam­payuttā.

Cattāro satipaṭṭhānā—idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, vedanāsu vedanānupassī viharati, citte cittānupassī viharati, dhammesu dhammānupassī viharati.

Kathañca bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ kāye kāyānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo maggaṅgaṃ magga­pariyā­pannaṃ— idaṃ vuccati “satipaṭṭhānaṃ”. Avasesā dhammā sati­paṭṭhā­na­sam­payuttā.

Kathañca bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ vedanāsu vedanānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo maggaṅgaṃ magga­pariyā­pannaṃ—idaṃ vuccati “satipaṭṭhānaṃ”. Avasesā dhammā sati­paṭṭhā­na­sam­payuttā.

Kathañca bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ citte cittānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo maggaṅgaṃ magga­pariyā­pannaṃ— idaṃ vuccati “satipaṭṭhānaṃ”. Avasesā dhammā sati­paṭṭhā­na­sam­payuttā.

Kathañca bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ dhammesu dhammānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo maggaṅgaṃ magga­pariyā­pannaṃ—idaṃ vuccati “satipaṭṭhānaṃ”. Avasesā dhammā sati­paṭṭhā­na­sam­payuttā.

Tattha katamaṃ satipaṭṭhānaṃ? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati duk­kha­paṭi­padaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo maggaṅgaṃ magga­pariyā­pannaṃ—idaṃ vuccati “satipaṭṭhānaṃ”. Avasesā dhammā sati­paṭṭhā­na­sam­payuttā.

Abhi­dham­ma­bhājanī­yaṃ.

3. Pañhāpucchaka

Cattāro satipaṭṭhānā—idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ, vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ, citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ, dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ.

Catunnaṃ sati­paṭṭhā­nā­naṃ kati kusalā, kati akusalā, kati abyākatā … pe … kati saraṇā, kati araṇā?

3.1. Tika

Siyā kusalā, siyā abyākatā … pe …. Siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā aduk­kha­ma­su­khāya vedanāya sampayuttā. Siyā vipākā siyā vipā­ka­dham­ma­dhammā. Anupādin­na­anupā­dā­niyā. Asaṃ­kiliṭ­ṭha­asaṃ­ki­lesikā. Siyā savitak­ka­savi­cārā, siyā avitak­ka­vicāra­mattā, siyā avitak­ka­avi­cārā. Siyā pītisahagatā, siyā sukhasahagatā, siyā upekkhā­saha­gatā. Neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā. Neva dassanena na bhāvanāya pahātab­ba­hetukā. Siyā apacayagāmino, siyā nevāca­yagāmi­nāpa­caya­gāmino. Siyā sekkhā, siyā asekkhā. Appamāṇā. Appa­māṇā­rammaṇā. Paṇītā. Siyā sammattaniyatā, siyā aniyatā. Na maggārammaṇā, siyā maggahetukā, siyā maggādhipatino, siyā na vattabbā “maggahetukā”tipi, “maggādhipatino”tipi. Siyā uppannā, siyā anuppannā, siyā uppādino. Siyā atītā, siyā anāgatā, siyā paccuppannā. Na vattabbā “atītārammaṇā”tipi, “anāgatārammaṇā”tipi, “­pac­cup­pan­nā­rammaṇā”tipi. Siyā ajjhattā, siyā bahiddhā, siyā ajjhat­ta­bahid­dhā. Bahid­dhā­rammaṇā. Ani­dassa­na­ap­paṭi­ghā.

3.2. Duka

Na hetū. Sahetukā. Hetusampayuttā. Na vattabbā hetū ceva sahetukā cāti, sahetukā ceva na ca hetū. Na vattabbā hetū ceva hetusampayuttā cāti, hetusampayuttā ceva na ca hetū. Na hetū sahetukā.

Sappaccayā. Saṅkhatā. Anidassanā. Appaṭighā. Arūpā. Lokuttarā. Kenaci viññeyyā, kenaci na viññeyyā. No āsavā. Anāsavā. Āsava­vippa­yuttā. Na vattabbā “āsavā ceva sāsavā cā”tipi, “sāsavā ceva no ca āsavā”tipi. Na vattabbā “āsavā ceva āsava­sam­payuttā cā”tipi, “āsava­sam­payuttā ceva no ca āsavā”tipi. Āsava­vippa­yuttā. Anāsavā. No saṃyojanā … pe … no ganthā … pe … no oghā … pe … no yogā … pe … no nīvaraṇā … pe … no parāmāsā … pe … sārammaṇā. No cittā. Cetasikā. Citta­sam­payuttā. Cittasaṃsaṭṭhā. Citta­sa­muṭṭhānā. Cittasahabhuno. Cit­tānupa­rivat­tino. Cit­ta­saṃsaṭ­ṭha­sa­muṭṭhānā. Citta­saṃsaṭ­ṭha­sa­muṭṭhā­na­saha­bhuno. Cit­ta­saṃsaṭ­ṭha­sa­muṭṭhā­nānupa­rivat­tino. Bāhirā. No upādā. Anupādinnā. No upādānā … pe … no kilesā … pe … na dassanena pahātabbā, na bhāvanāya pahātabbā. Na dassanena pahātab­ba­hetukā. Na bhāvanāya pahātab­ba­hetukā.

Siyā savitakkā, siyā avitakkā. Siyā savicārā, siyā avicārā. Siyā sappītikā, siyā appītikā. Siyā pītisahagatā, siyā na pītisahagatā. Siyā sukhasahagatā, siyā na sukhasahagatā. Siyā upekkhā­saha­gatā, siyā na upekkhā­saha­gatā. Na kāmāvacarā. Na rūpāvacarā. Na arūpāvacarā. Apariyāpannā. Siyā niyyānikā, siyā aniyyānikā. Siyā niyatā, siyā aniyatā. Anuttarā. Araṇāti.

Pañhāpucchakaṃ.

Sati­paṭṭhā­na­vibhaṅgo niṭṭhito.