Avadānaśatakam* |

daśamo vargaḥ |

98: gaṅgikaḥ

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti deva­nāgayakṣāsuragaruḍakinna­ramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajya­pari­ṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | vārāṇasyām anyatamo gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayato na putro na duhitā | sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ: anekadhanasamuditaṃ me gṛham*, na me putro na duhitā | mamātyayāt sarvasvāpateyam aputrakam iti kṛtvā rājavidheyaṃ bhaviṣyatīti | sa śrama­ṇabrāhmaṇanaimittikasuhṛt­saṃ­bandhibāndhavair ucyate: devatārādhanaṃ kuruṣveti | so ’putraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate | tadyathā ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatāḥ | sahajāḥ sahadhārmikā nityānubaddhā api devatā āyācate sma | asti caiṣa loke pravādo yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ceti | tac ca naivam* | yady evam abhaviṣyad ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakravartinaḥ | api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | katameṣāṃ trayāṇām* | mātāpitarāu raktau bhavataḥ saṃnipatitau, mātā ca kalyā bhavati ṛtumatī, gandharvaś ca pratyupasthito bhavati | eṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ceti |

sa caivam āyācanaparas tiṣṭhati | anyatamaś ca satvo ’nyatamasmāt satvanikāyāc cyutvā tasya prajāpatyāḥ kukṣim avakrāntaḥ | pañcāveṇikā dharmā ekatye paṇḍitajātīye mātṛgrāme | katame pañca? raktaṃ puruṣaṃ jānāti viraktaṃ puruṣaṃ jānāti | kālaṃ jānāti ṛtuṃ jānāti | garbham avakrāntaṃ jānāti | yasya sakāśād garbho ’vakrāmati taṃ jānāti | dārakaṃ jānāti dārikāṃ jānāti | saced dārako bhavati, dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | saced dārikā bhavati, vāmaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | sā āttamanāttamanāḥ svāmina ārocayati: diṣṭyā āryaputra vardhase | āpannasatvāsmi saṃvṛttā | yathā ca me dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati, niyataṃ dārako bhaviṣyatīti | so ’py āttamanāttamanāḥ pūrvakāyam abhyunnamayya Speyer: atyunnamayya dakṣiṇaṃ bāhum abhiprasāryodānam udānayati: apy evāhaṃ cirakālābhilaṣitaṃ putramukhaṃ paśyeyam* | jāto me syān nāvajātaḥ | kṛtyāni me kurvīta | bhṛtaḥ pratibibhṛyāt* | dāyād yaṃ pratipadyeta | kulavaṃśo me cirasthitikaḥ syāt* | asmākaṃ cāpy atītakālagatānām alpaṃ vā prabhūtaṃ vā dānāni datvā puṇyāni kṛtvā mama nāmnā dakṣiṇām ādekṣyate: idaṃ tayor yatratatropapannayor gacchator anugacchatv iti | āpannasatvāṃ caināṃ viditvā upariprāsādatalagatām ayantritāṃ dhārayati, śīte śītopakaraṇair uṣṇe uṣṇopakaraṇair vaidyaprajñaptair āhārair nātitiktair nātyamlair nātilavaṇair nātimadhurair nātikaṭukair nātikaṣāyais tiktāmlalavaṇama­dhura­kaṭukakaṣāyavivarjitair āhāraiḥ | hārārdhahāravibhūṣitagātrīm apsarasam iva nandanavanavicāriṇīṃ mañcān mañcaṃ pīṭhāt pīṭham anavatarantīm adharāṃ bhūmim* | na cāsyāḥ kiṃcid amanojñaśabdaśravaṇaṃ yāvad eva garbhasya paripākāya | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto ’bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā gaṅgika iti nāma kṛtam* | gaṅgiko dārako ’ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so ’ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* ||

sa ca nirbhedabhāgīyaiḥ kuśalamūlaiḥ samanvāgato gṛhāvāse nābhiramate | sa mātāpitarau pādayor nipatya vijñāpayati: amba tāta anujānītaṃ mām*, bhagavacchāsane pravrajiṣyāmīti | tato ’sya mātāpitarāv ekaputraka iti kṛtvā nānujānītaḥ | tato gaṅgikasya buddhir utpannā: durlabho manuṣyapratilābhaḥ, durlabhaś ca tathāgataprādurbhāvaḥ, tathendriyasaṃpad api durlabhā | ko me upāyo bhaved yad ahaṃ bhagavacchāsane pravrajeyam iti | tasyaitad abhavat*: yanv ahaṃ praṇidhānaṃ kṛtvā ātmānamātmanā jīvitād vyaparopayeyam*, yathā manuṣyātvam āsādya laghu laghv eva pravrajeyam iti | tenaivaṃ vicintya viṣaṃ bhakṣitam*, na ca kālaṃ karoti | agnau patitaḥ, parvatād ātmānam utsṛṣṭavān*, nadyāṃ cārakāyāṃ patitaḥ, tatrāpi kālaṃ na karoti | tasya buddhir utpannā: kaḥ upāyaḥ syād yena kālaṃ kuryām iti | tasyaitad abhavat*: sarvathāyaṃ rājā ajātaśatruś caṇḍo rabhasaḥ karkaśaḥ sāhasikaś ca | yanv aham asya gṛhe rātrau saṃdhiṃ chindyām iti | sa rājagṛhaṃ nagaraṃ gatvā rātrau saṃprāptāyāṃ bhagne cakṣuṣpathe saṃdhim ārabdhaś chettum* | tato rakṣibhir jīvagrāhaṃ gṛhītvā rājño ’jātaśatror upanītaḥ: ayaṃ deva cauro duṣṭo ’pakārī ca, yo rājakule rātrau saṃdhiṃ chindatīti | tato rājñā aparādhika iti kṛtvā vadhya utsṛṣṭaḥ | tato vyadhyaghātair nīlāmbaravasanaiḥ karavīramālāsaktakaṇṭheguṇa udyataśastrapāṇibhī rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣu śrāvaṇāmukheṣv anuśrāvya dakṣiṇena nagaradvāreṇa niṣkāsya śītavanaṃ śmaśānaṃ nīyate | sa nīyamānas tān vadhyaghātān āha: śīghraṃ śīghraṃ bhavanto gacchantu, mā kadācid rājñaś cittasyānyathātvaṃ syād iti | tato vyadhyaghātair eṣā pravṛttī rājño niveditā | tato rājñā pratinivartya pṛṣṭhaḥ: ko hetur yat tvam iṣṭaṃ jīvitaṃ parityaktum icchasīti | tena sa vṛttānto vistareṇa rājñe samākhyātaḥ | tato rājā ajātaśatruḥ kadambapuṣpavad āhṛṣṭaromakūpaḥ sāśrukaṇṭho rudan mukha udānam udānayati: aho suparipakvā asya buddhisaṃtatiḥ, svavagataḥ saṃsāradoṣaḥ, supratilabdhā śraddhāsaṃpat*, yatra nāmāyaṃ pravrajyāhetor idam iṣṭaṃ jīvitaṃ parityaktuṃ vyavasitaḥ | tato rājñā samāśvāsyoktaḥ: putraka ahaṃ prabhus te jīvitasya | gacchedānīṃ bhagavacchāsane pravrajeti | sa rājñotsṛṣṭo bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śata­napatanavikiraṇavidhvaṃ­sana­dharma­tayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāprati­saṃ­vitprāpto bhavalābhalobhasat­kāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo ’bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣo ’gro me bhikṣavo bhikṣūṇāṃ mama śrāvakāṇāṃ śraddhāpravrajitānāṃ yaduta gaṅgiko vārāṇaseyaḥ śreṣṭhiputra iti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta gaṅgikena karmāṇi kṛtāni, yenaiṣāṃ vipākān nāgniḥ kāye ’vakāśati, na viṣam*, na ca śastram*, nodakena kālaṃ karoti, arhatvaṃ cānena prāptam iti | bhagavān āha: gaṅgikenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | gaṅgikenaiva karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko ’nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ’tīte ’dhvani vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamaḥ śmaśānamoṣako mātaṅgaḥ | yāvat tena pāthān hatvā bhāṇḍam āsāditam* | tatas tasya pṛṣṭhatas taskarāḥ pradhāvitāḥ | yāvad anyatamasmin śmaśāne pratyekabudho nirodhasamāpattiṃ samāpannaḥ | tato ’sau śmaśānamoṣako mātaṅgas tasya purastād bhāṇḍam apasṛjya tatraiva nilīnaḥ | tats te taskarāḥ pratyekabuddhaṃ dṛṣṭvā asyārabdhāḥ kṣeptuṃ śastram agniṃ ca | na cāsya cīvarakarṇakam api śaknuvanti cālayitum*, yasmād asau nirodhasamādhiṃ samāpannaḥ | yadā te taskarāḥ śrāntāḥ prakrāntāḥ, tadā sa pratyekabuddhaḥ krameṇa samādhivyutthitaḥ | tatas tena śmaśānamoṣakeṇa mātaṅgena taṃ pratyekabuddhaṃ piṇḍakena pratipādya praṇidhānaṃ kṛtam*: aham apy evaṃvidhānāṃ guṇānāṃ lābhī syām*, yathā cāyam aparopakramaḥ | evam aham api yatra yatra jāyeya, tatra tatrāparopakramaḥ syām*, prativiśiṣṭataraṃ cātaḥ śāstāram ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo ’sau tena kālena tena samayena śmaśānamoṣako mātaṅgaḥ, ayam sa gaṅgikaḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajito babhūva | tatrānena brahmacaryavāsaḥ paripālitaḥ | tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānāṃ karmaṇām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||