Dharmaskandha |

17. pañcopāsakasya śikṣāpadāni |

paṃcopāsakasya śikṣāpadāni | yāvajjīvaṃ prāṇātipātād viratir upāsakasya śikṣāpadaṃ | yāvajjīvam adattādānāt kāmamithyācārān mṛṣāvādāt surāmaireyamadyapramādasthānād vairamaṇir upāsakasya śikṣāpadaṃ || ||

yāvajjīvaṃ prāṇātipātād viratir upāsakasya śikṣāpadam iti | tatra kataraḥ prāṇātipātaḥ | kataraḥ prāṇī | katamā prāṇātipātād vairamaṇiḥ | yad ucyate prāṇātipātād vairamaṇir upāsakasya śikṣāpadam ity āha |

evaṃ hy uktaṃ bhagavatā |

prāṇātipātī khalv ihaiko bhavati raudro rudhirapāṇiḥ hataprahataniviṣṭaḥ alajjī adayāvān sarvasatvaprāṇibhūteṣv antataḥ kuntapipīlakam api prāṇātipātād aprativirato bhavati | ayam ucyate prāṇātipātikaḥ |

prāṇī katamaḥ | yasmin prāṇini prāṇisaṃjñī jīve jīvasaṃjñī satve satvasaṃjñī poṣe poṣasaṃjñī pudgale pudgalasaṃjñī ayam ucyate prāṇī ||

prāṇātipātaḥ katamaḥ | āha | yasmin prāṇini prāṇisaṃjñinaḥ satve satvasaṃjñinaḥ poṣe poṣasaṃjñinaḥ pudgale pudgalasaṃjñinaḥ yat parākramam āgamya yat pāpacittam akuśalacittaṃ vadhakacittaṃ hananacittaṃ māraṇacittaṃ ca pratyupasthitaṃ bhavati | tatra yat karmāgamya yat prayogam āgamya yām ūhām āgamya yad upakramam āgamya prāṇino hanana māraṇaṃ saṃcintya jīvitād vyaparopaṇam iti | yat tat karma yo 'sau prayogaḥ yā sā ūhā yad upakramaṃ yat tat prāṇino hananaṃ māraṇaṃ saṃcintya jīvitād vyaparopaṇaṃ ayaṃ ucyate prāṇātipātaḥ ||

prāṇātipātī khalv ihaiko bhavatīti ātmā prāṇātipātād anārato bhavatīty aprativiratas tatatrasthas tena samanvāgatas | tenāha | prāṇātipātī khalv ihaiko bhavati |

raudra iti | raudratā katamā | āha | yat tad ācīrṇadaṇḍatācīrṇaśastratācīrṇapraharaṇatā iyam ucyate raudratā | tenāha | raudratā iti |

rudhirapāṇir iti rudhirapāṇaya ucyante aurabhrikāḥ kaukkuṭikasaukarikamātsikamṛgalubdhakāś caurāḥ vadhyaghātakā goghātakā nāgamaṇḍalikāḥ śaśavāgurikā bandhanapālakāḥ sūcakāḥ kāraṇakārakā ima ucyante rudhirapāṇayaḥ | kenaita ucyante rudhirapāṇayaḥ | āha | kiṃ cāpi ye susnātā bhavanti suviliptāḥ kalpitakeśanakhāvadātavastraprāvṛtāḥ āmuktamālyābharaṇā atha ca punas te rudhirapāṇaya evocyante | kiṃ kāraṇam | āha | yasmāt te anāratā aviratā aprativiratās tasya rudhirasyotthāpanāya jananāya saṃjananāya samutpādāya prāviṣkaraṇāya | tena kāraṇena rudhirapāṇaya ucyante ||

hataprahataniviṣṭā iti syāt prāṇī prahato na hataḥ | syād dhato na prahataḥ | syād dhataś ca prahataś ca | prahatas tāvan na hataḥ | yathā tāvat prāṇī ākoṭito bhavati pāṇinā vā loṣṭena vā daṇḍena vā śastreṇa vā anyatamānyatamena vā vividhena praharaṇena | na tu sarveṇa sarvaṃ jīvitād vyaparopito bhavati | evaṃ prāṇī hato bhavati na hataś ca | yathā tāvat prāṇī ākoṭito bhavati pāṇinā vā loṣṭena vā daṇḍena vā śastreṇa vā anyatamānyatamena vā vividhena praharaṇena sarveṇa vā sarvaṃ prāṇī jīvitād vyaparopito bhavati | evaṃ hataś ca bhavati prahataś ca | api hataprahataniviṣṭaś ca bhavati sanniviṣṭaś cāniviṣṭaś ca | tenāha | hataprahataniviṣṭa iti ||

alajjī adayāvān sarvasatvaprāṇibhūteṣv iti | tatra katame prāṇāḥ | katame bhūtāḥ | yad ucyate alajjī adayāvān sarvasatvaprāṇibhūteṣv ity | āha | pṛthagjanāḥ prāṇāḥ bhagavataḥ śrāvakā bhūtāḥ | api khalu ye satvāḥ sarāgāḥ sadveṣā samohā ima ucyante bhūtāḥ | api khalu ye satvā vigatarāgā vigatadveṣā vigatamohā ima ucyante bhūtāḥ | api khalu ye satvāḥ satṛṣṇā sopādānā ima ucyante prāṇāḥ | ye satvā nistṛṣṇā nirupādānā ima ucyante bhūtāḥ | api khalu ye satvā āniruddhā prativiruddhā ima ucyante prāṇāḥ | ye satvā anāniruddhāḥ aprativiruddhā ima ucyante bhūtā | api khalu ye satvā aviduṣo 'vidyāgatā ima ucyante prāṇāḥ | ye satvā viduṣo vidyāgatā ima ucyante bhūtāḥ | api khalu ye satvāḥ kāmebhyo 'vītarāgāḥ ima ucyante prāṇāḥ | ye satvāḥ kāmebhyo vītarāgā ima ucyante bhūtāḥ | api khalu ye satvāḥ kāmebhyo vītarāgā na tu bhagavataḥ śrāvakā ima ucyante prāṇāḥ | ye satvā kāmebhyo vītarāgās te bhagavataḥ śrāvakā ima ucyante bhūtāḥ | asmiṃs tv arthe pṛthagjanāḥ prāṇāḥ bhagavataḥ śrāvakā bhūtāḥ | kiṃ kāraṇaṃ bhavanam ucyate nirvāṇaṃ | tat taiḥ prāptaṃ pratilabdham adhigataṃ spṛṣṭaṃ sākṣātkṛtaṃ | yathā cāha |

samantānusārī lokaṃ diśaḥ sarvam īritaḥ |

icched bhavanam ātmānaṃ nādhigacched aniśritaṃ ||

tad asminn arthe pṛthagjanāḥ prāṇāḥ bhagavataḥ śrāvakā bhūtāḥ tad eṣāṃ prāṇabhūtānām adayāya pratipanno bhavaty ananudayāyā nānukaṃpāya ||

śokāṣṭahārakāḥ kuntā ucyante pipīlakāḥ | pipīlakā eva | asmāt prāṇātipātād upāsakaḥ pratisaṃkhyāyārato bhavaty upadrutarataḥ prativirataḥ saṃvṛtaś ca | yatra yā akriyā akaraṇam anabhidhyācāro 'nadhyāpattir anadhyāpadanaṃ velā setuḥ vairamaṇī sthitir anatikramo 'vyatikramo 'vyatikramaṇatā | tenāha | yāvajjīvaṃ prāṇātipātād vairamaṇīr upāsakasya śikṣāpadam iti || * ||

yāvajjīvam adattādānād vairamaṇīr upāsakasya śikṣāpadam iti | adattādānaṃ katamat |

evaṃ hy uktaṃ bhagavatā |

adattādāyī khalv ihaiko bhavati | sa grāmagatam araṇyagataṃ vā pareṣām adattaṃ steyasaṃkhyātam ādatte | idam ucyate adattādānaṃ |

adattādānaṃ | yāvajjīvam adattādānād vairamaṇir upāsakasya śikṣāpadam iti tatra katarad adattaṃ katarad adattādānaṃ katamā adattādānād vairamaṇiḥ yā ucyate yāvajjīvam adattānād vairamaṇir upāsakasya śikṣāpadam iti adattaṃ .. ///

—te adattaṃ | adattādānaṃ katamat* āha paraparigṛhīte pariṣkāre paraparigṛhītasaṃjñino yat pāpacittaṃ cākuśalacittaṃ ca haraṇacittaṃ cāpaharaṇacittaṃ codgrahaṇacittaṃ ca grahaṇacittaṃ cādānacittam āsādīyanacittaṃ ca pratyupasthitaṃ bhavati tatra yat. ///

—pahāram āgamya paraparigṛhīte pariṣkāre paraparigṛhītasaṃjñinaḥ yad grahaṇam udgrahaṇam ādīyanāsādīyanā haraṇāpaharaṇā saṃcintya sthānāt sthānasaṃkrāmaṇam iti yat tat karma yat prayogaṃ yā sā ūhā yad upakramaṃ yat parākramaṃ yat tad vā .. ///

yat tat paraparigṛhīte pariṣkāre paraparigṛhītasaṃjñino grahaṇam udgrahaṇam ādīyanāsādīyanā saṃcintya sthānāt sthānasaṃkramaṇam idam ucyate adattādānaṃ | adattādāyī bhavatīty asmād adattādānād anārato bhavaty avirato 'prativirataḥ tatrastha- ///

—taṃ vety antaragataḥ prākārasya | araṇyagataṃ veti bahiḥ prakārasya | adattam iti paraparigṛtaṃ stenam ādatte ti paraparigṛhītam adattam ādatte atyantam amuktam aniḥsṛṣṭam apratiniḥsṛṣṭam api khalu steyam ucyate paracitto 'pahārakaḥ tena .. ///

—sṛṣṭam apratiniḥsṛṣṭam api khalu yat paraparigṛhītaṃ pariṣkāram adattam api tat* stainyam api tat* saṃkhyātam api tat* tad ucyate adattastainyaṃ saṃkhyātam ādatte || adattādānāt prativirato bhavatīty asmād adattādānād upāsakasya + + + y. ///

—saṃ­kh­yātaḥ saṃvṛtaḥ tatra yā akriyā akaraṇam anadhyācāro 'nadhyāpattir anadhyāpadanam* velā setur vairamaṇī sthitir anatikramo 'vyatikramo 'vyatikramaṇatā tad ucyate yāvajjīvam adattādānād vairamaṇir upāsakasya ///

—mithyācārād vairamaṇir upāsakasya śikṣāpadam iti kāmamithyācāraḥ katamaḥ | evaṃ hy uktaṃ bhagavatā kāmamithyācārī khalv ihaiko bhavati sa yās tā bhavanti parastriyaḥ parabhāryās tadyathā mātṛrakṣitā vā pitṛrākṣitā vā ///

śvaśrūrakṣitā vā śvaśurarakṣitā vā jñātirakṣitā vā jātirakṣitā vā gotrarakṣitā vā sadaṇḍāḥ | sāvaraṇāḥ sadaṇḍāvaraṇā antato mālāguṇaparikṣiptā | api tadrūpāsu sahasā balenānupraskandya kāmeṣu cāritram āpadyaty ayam ucyate ///

khalv ihaiko bhavatīty asmāt kāmamithyācārād anārato bhavaty anuparato 'virato 'prativirataḥ tad ucyate kāmamithyārī khalu bhavatīti || yās tā bhavanti parastriyo parabhāryā iti sapta puruṣasya bhāryāḥ | katamā sapta tadyathā ///

paṭavāsinī samajīvikā tatkṣaṇikā ca | udakadattā katamā yā strī kumārikā vā puruṣasya mātāpitṛbhyām udakenānupradattā bhavati iyaṃ te bhāryā bhaviṣyati prajāpatī iyam ucyate udakadattā || dhanakrītā katamā ///

—nakrītā bhavati iyaṃ me bhāryā bhaviṣyati prajāpatī sā tasya bhāryā bhavati prajāpatī iyam ucyate dhanakrītā | dhvajāhṛtā yathā tāvac caurāḥ pararāṣṭraṃ paraviṣayaṃ gatvā svaṃ śirodhvajaṃ kṛtvā striyaṃ kumārikāṃ vāharanti ///

—mi dhvajāhṛtā yathā tāvad rājā ajitaṃ jayaṃ jitam adhyāvasan yathā gṛhītikām utsṛjati | tatra puruṣo rājñaḥ śirodhvajaṃ kṛtvā striyaṃ kumārikāṃ vāharati iyaṃ me bhāryā bhaviṣyati prajāpatī sa tasya bhāryā ///

cchandavāsinī katamā yā strī svayā śraddhayā svena premṇā svena prasādena puruṣam upasaṃkramyaivam āha | āryaputro me svāmī bhavaty aham āryaputrasya bhāryā bhaviṣyāmi | prajāpatī iyam ucyate cchandavāsinī | paṭavāsinī ///

—pa­saṃk­ramyaivam āha āryaputro me bhaktācchādanam anuprayacchatv ahaṃ āryaputrasya bhāryā bhaviṣyāmi prajāpatī iyam ucyate paṭavāsinī | samajīvikā katamā | yā strī puruṣam upasaṃkramyaivam āha ///

dhanaṃ tad ekadhye sannicayaṃ gacchatu ye cāsmākaṃ krīḍatāṃ ramatā paricārayatāṃ putrā bhaviṣyanti pautrā vā te 'smākaṃ mṛtānāṃ kālagatānāṃ śrāddham anupradāsyanti sā tasya bhāryā bhavati prajāpatī ///

.. .. .ikī || mātṛrakṣiteti yasyā striyāḥ kumārikāyā vā pitā svāmī vā unmatto bhavati kṣiptacittaḥ pararāṣṭraṃ paraviṣayaṃ vā niṣpalāno bhavati sā mātur antike prativasati sa mātṛ ///

gopitā sugopitā mātrapare apratisaṃviditaṃ kāmeṣu cāritram āpatsyanta iti iyam ucyate mātṛrakṣitā | yathā mātṛrakṣitā evaṃ pitṛrakṣitā || bhrātṛrakṣitā katamā | yasya striyāḥ ///

mātāpitarau svāmī vā mṛto bhavati kālagataḥ unmatto vā bhavati kṣiptacittaḥ pararāṣṭraṃ paraviṣayaṃ niṣpalāno bhavati sā bhrātur antike prativasati sā bhrātrā rakṣitā ///

sugopitā mātrapare apratisaṃviditaṃ kāmeṣu cāritram āpatsyanta iti iyam ucyate bhrātṛrakṣitā | yathā bhrātṛrakṣitā evaṃ bhaginīrakṣitā || śvaśrūrakṣitā katamā + + ///

p.ā mātāpitarau svāmī vā mṛto bhavati kālagata unmatto vā bhavati kṣiptacittaḥ pararāṣṭraṃ paraviṣayaṃ vā niṣpalāno bhavati sā śvaśrvā antike prativasati vasava- ///

trasya sā śvaśrvā rakṣitā bhavati surakṣitā gopitā sugopitā mātrapare apratisaṃviditaṃ kāmeṣu cāritram āpatsyanta iti iyam ucyate śvaśrūrakṣitā || yathā śvaśrūrakṣitā ///

jñātirakṣitā katamā | jñātaya ucyante yāvad ā saptamaṃ mātāmahaṃ pitāmahaṃ yugam upādāya yasyā striyaḥ kumārikāyā vā pūrvavat* || jātirakṣitā katamā | jātaya ucyante ///

vaiśyāḥ śūdrāḥ yasyā striyāḥ kumārikāyā vā pūrvavat* || gotrarakṣitā katamā | gotrā ucyante kautsā vātsāś śāṇḍilyā bhāradvājā upapaṃcakāḥ yasyā striyāḥ kumārikāyā vā mā ///

lagataḥ unmattaḥ kṣiptacittaḥ vedanābhitunno vā pararāṣṭraṃ paraviṣayaṃ vā niṣpalāno bhavati sā gotrāṇām antike prativasati gotrai rakṣitā bhavati surakṣitā gopitā ///

aprati­saṃ­viditaṃ kāmeṣu cāritram āpatsyanta iti iyam ucyate gotrarakṣitā || sadaṇḍā iti yā sā bhavati gūḍhikā na evaṃ yathā veśī nāpy evaṃ yathā kulastrī saced enaṃ rājā jānīyāt tāṃ + ///

—dhnīyād vā pravāsayed vā hiraṇyadaṇḍaṃ vānupradāpayed iyaṃ ucyate sadaṇḍāḥ | sāvaraṇā iti yathā tāvad āryeṇa vā āryaputreṇa vā āvṛtā bhavaty api khalu yā etāḥ pa + + ///

—varaṇāḥ sadaṇḍāvaraṇāḥ kiṃ kāraṇam atonidānaṃ hi puruṣo 'dhigacchati vadhaṃ vā bandhanaṃ vā jyāniṃ vā grahaṇaṃ vā || antato mālāguṇaparikṣiptā apīti yathā tāva- ///

kaṇṭheguṇena vā candanacūrṇena vā vilepanapuṭena vā anyatamānyatamena vā kenacit pratigṛhītā bhavati iyam ucyate mālāguṇaparikṣiptā || api khalu sarv. + ///

—riṇī bhikṣuṇikā carikā parivrājikā vratapadadharmajīvinī yathā tāvat puruṣaḥ svāṃ prajāpatīm anujānīte gaccha bhadre cara brahmacaraṃs sic tasyā tena vratasamādā .. ///

—ya saṃsparśaṃ samāpadyate dvayadvayasamāpattiṃ vāpadyate kāmamithyācārāṃ svaṃ vā punar pāram anaṅge vijñapayann āpadyate kāmamithyācāraṃ | asmāt kāmamithyācārā ///

bhavaty uparato virataḥ saṃvṛtaḥ tatra yā akriyā akaraṇam anācāro 'nadhyāpattir anadhyāpadanaṃ velā setur vairamaṇī sthitir anatikramo 'vyatikramaṇatā tad ya ///

—mithyācārād vairamaṇiḥ śikṣāpadam iti || ṛ || yāvajjīvaṃ mṛṣāvādād vairamaṇir upāsakasya śikṣāpadam iti mṛṣāvādaḥ katamaḥ evaṃ hy uktaṃ bhagavatā ///

sa sabhāgato vā parṣanmadhyagato vā rājakulamadhyagato vā yuktakulamadhyagato vā jñātikulamadhyagato vā sākṣīpṛṣṭaḥ san haṃ bhoḥ puruṣa yaj jānīṣe tad vada yan na jānīṣe tan mā vocaḥ ///

tan mā vocaḥ so 'jānaka eva saṃjānāmīty āha | apaśyaka eva saṃpaśyāmīty āha | jānann ena san na jānāmīty āha paśyann eva san* na paśyāmīty āha ity ātmaheto paraheto āmiṣakiṃcitka ///

mṛṣāvādād aprativirato bhavatīty asmān mṛṣāvādād anārato bhavaty anuparataḥ avirato 'prativirataḥ tatrasthas tena samanvāgataḥ tenāha mṛṣāvādī khalu bhavatīti | sabhāgato veti ///

—bhā rāṣṭrasabhā ca | tatrāsau gataś ca bhavati samāgataś ca | samavahitaḥ saṃmukhībhūtaḥ tenāha sabhāgata iti || parṣadgato veti catasraḥ parṣadaḥ tadyathā kṣatriyaparṣad brāhmaṇa ///

—rṣat tatrāsau gataś ca bhavati samāgataś ca samavahitaḥ saṃmukhībhūtaḥ tenāha parṣadgata iti || rājakulamadhyagato veti āha rājāmātyapariṣat sanniṣaṇṇā bhavati ///

—ti samāgataś ca samavahitaḥ saṃmukhībhūtaḥ tenāha rājakulamadhyagata iti || yuktakulamadhyagato veti yuktaparṣat sanniṣaṇṇā bhavati sannipatitā tatrāsau ///

—hitaḥ saṃmukhībhūtaḥ tenāha yuktakulamadhyagata iti || jñātikulamadhyagato veti āha jñātayaḥ sanniṣaṇṇā bhavanti sannipatitā tatrāsau gataś ca bhavati ///

saṃ­mukhī­bhūtaḥ tenāha jñātikulamadhyagata iti || sākṣīpṛṣṭaḥ sann iti sākṣī adhīṣṭaḥ sann āsādito vā nipātitaḥ | haṃ bho puruṣa iti upaihi upagaccha yatne .. ///

—ya prajñapaya prasthāpaya prakāśaya yatne na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ na mataṃ na vijñātaṃ taṃ mā vakṣva mā deśaya mā prajñapaya mā prasthāpaya mā prakāśaya | so 'jānann eva saṃjā + ///

—mīty āha | śrotravijñānānubhūtaṃ śrotravij­ñānaprativijñaptaṃ sa vinidhāya saṃjñāṃ vinidhāya kṣāntiṃ ruciṃ matiṃ prekṣāṃ dṛṣṭiṃ na me śrutam ity āha | evam ajānann eva sañjānāmīty āha ///