Divyāvadānam

17. māndhātāvadānam

evaṃ mayā śrutam |
ekasmin samaye bhagavān vaiśālyāṃ viharati markaṭahradatīre kūṭāgāraśālāyām |
atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya vaiśālīṃ piṇḍāya prāvikṣat |
vaiśālīṃ piṇḍāya caritvā kṛtabhaktakṛtyaḥ paścādbhaktapiṇḍapātapratikrāntaḥ pātracīvaraṃ pratisamayya yena cāpālacaityaṃ tenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramyānyatamaṃ vṛkṣamūlaṃ niśritya niṣaṇṇo divāvihārāya |
tatra bhagavānāyuṣmanta­māna­ndamā­mantra­yate—rama­ṇīyā ānanda vaiśālī vṛjibhūmiścāpālacaityaṃ saptāmrakam bahu­patra­kam gautamanyagrodhaḥ śālavanaṃ dhurānikṣepanaṃ mallānāṃ makuṭabandhanaṃ caityam |
citro jambudvīpaḥ, madhuraṃ jīvitaṃ manuṣyāṇām |
yasya kasyacidānanda catvāra ṛddhipādā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtāḥ, ākāṅkṣan sa kalpaṃ vā tiṣṭhet kalpāvaśeṣaṃ vā |
tathāgatasya ānanda catvāra ṛddhipādā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtāḥ |
ākāṅkṣamāṇastathāgataḥ kalpaṃ vā tiṣṭhet kalpāvaśeṣaṃ vā |
evamukte āyuṣmānānandastūṣṇīm |
dvirapi trirapi bhagavānāyuṣmanta­māna­ndamā­mantra­yate—rama­ṇīyā ānanda vaiśālī vṛjibhūmiścāpālaṃ caityaṃ saptāmrakaṃ bahupatrakaṃ gautamanyagrodhaḥ śālavanaṃ dhuranikṣepanaṃ mallānāṃ makuṭabandhanaṃ caityam |
citro jambudvīpaḥ, madhuraṃ jīvitaṃ manuṣyāṇām |
yasya kasyacidānanda catvāra ṛddhipādā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtāḥ, ākāṅkṣan sa kalpaṃ vā tiṣṭhet kalpāvaśeṣaṃ vā |
tathāgatasya ānanda catvāra ṛddhipādā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtāḥ |
ākāṅkṣamāṇastathāgataḥ kalpaṃ vā tiṣṭhet kalpāvaśeṣaṃ vā |
dvirapi trirapi āyuṣmānānandastūṣṇīm |
atha bhagavata etadabhavat—sphūṭo ’bhavadānando bhikṣurmāreṇa pāpīyasā yatredānīm yāvat trirapi audārike avabhāsanimitte prāviṣkriyamāṇe na śaknoti tannimittamājñātum yathāpi tataḥ sphuṭo māreṇa pāpīyasā |
tatra bhagavānāyuṣmanta­māna­ndamā­mantra­yate—gaccha tvamānanda, anyataravṛkṣamūlaṃ niśritya vihara, mā ubhāvapi ākīrṇavihāriṇau bhaviṣyāvaḥ |
evaṃ bhadantetyāyuṣmānānando bhagvataḥ pratiśrutya anyatamavṛkṣamūlaṃ niśritya niṣaṇṇo divāvihārāya |
sa māraḥ pāpīyān yena bhagavāṃstenopasaṃkrāntaḥ |
uapsaṃkramya bhagavantamidamavocat—pari­nirvātu bhagavān |
parinirvāṇakālasmayaḥ sugatasya |
kasmāt tvaṃ pāpīyann evaṃ vadasi—parinirvātu bhagavān, parinirvāṇakālasamayaḥ sugatasya? eko ’yaṃ bhadanta samayah—bhagavānurubilvāyāṃ viharati nadyā nairañjanāyāstīre bodhimūle ’cirābhisambuddhaḥ |
so ’ham yena bhagavāṃstenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramya bhagavantamevaṃ vadāmi—parinirvātu bhagavān, parinirvāṇakālasamayaḥ sugatasya |
bhagavānevamāha—na tāvat pāpīyan parinirvāsyāmi, yāvanna me śrāvakāḥ piṇḍatā bhaviṣyanti vyaktā vinītā viśāradāḥ, alamutpannotpannānāṃ parapravādināṃ sahadharmeṇa nigrahītāraḥ, alaṃ svasya vādasya paryavadāpayitāro bhikṣavo bhikṣuṇya upāsakā uapāsikāḥ |
vaistārikaṃ ca te brahmacaryaṃ cariṣyanti bāhujanyaṃ pṛthubhūtam yāvaddevamanuṣyebhyaḥ samyaksamprakāśitam |
etarhi bhadanta bhagavataḥ śrāvakāḥ paṇḍitā vyaktā vinītā viśāradā alamutpannotpannānāṃ parapravāditāṃ sahadharmeṇa nigrahītāraḥ, svasya vādasya paryavadāpayitāro bhikṣavo bhikṣuṇya upāsakā upāsikāḥ |

vaistārikaṃ ca te brahmacaryaṃ bāhujanyaṃ pṛthubhūtam yāvaddevamanuṣyebhyaḥ samyaksamprakāśitam |
tasmādahamevaṃ vadāmi—parinirvātu bhagavān, parinirvāṇakālasamayaḥ sugatasya |
alpotsukastvaṃ pāpīyan bhava |
nicirasyedānīṃ tathāgatasya trayāṇāṃ varṣikāṇāṃ māsānāmatyayānnirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāṇaṃ bhaviṣyati |
atha mārasya pāpīyasa etadabhavat—pari­nirvāsyate bata śramaṇo gautamaḥ |
|
iti viditvā hṛṣṭastuṣṭaḥ pramudita udagraḥ prītisaumanasyajātastatraivāntarhitaḥ |
|
atha bhagavata etadabhavat—kas­tathāga­tasya saṃmukhaṃ vaineyah? supriyo gandharvarājā subhadraśca parivrājakaḥ |
tayostrayāṇāṃ varṣikāṇāṃ māsānāmatyayād­indriya­pari­pāko bhaviṣyati sukhādhiṣṭhānaṃ vā |
śakyaṃ śrāvakavaineyas­tathāga­tena vinayituṃ na tu tathāgatavaineyaḥ śrāvakeṇa |
|
atha bhagavata etadabhavat—yannvahaṃ tadrūpaṃ samādhiṃ samāpadyeyam yathā samāhite citte jīvitasaṃskārānadhiṣṭhāya āyuḥsaṃskārānutsṛjeyam |
atha bhagavāṃstadrūpaṃ samādhiṃ samāpanno yathā samāhite citte jīvitasaṃskārānadhiṣṭhāya āyuḥ­saṃs­kārānutsraṣṭu­mārab­dhaḥ |
samanantarādhiṣṭhiteṣu jīvitasaṃskāreṣu mahāpṛthivīcālo ’bhūdulkāpātā diśodāhāḥ |
antarikṣe devadundubhayo ’bhinadanti |
samanantarotsṛṣṭeṣvāyuḥ­saṃs­kāreṣu kāmāvacareṣu deveṣu ṣaṇnimittāni prādurbhūtānipuṣpavṛkṣaḥ śīrṇāḥ, ratnavṛkṣāḥ śīrṇāḥ, ābharaṇavṛkṣāḥ śīrṇāḥ, bhavanasahasrāṇi prakampitāni, sumeruśṛṅgāni viśīrṇāni, daivatāni vāditrabhāṇḍāni parāhatāni |
atha bhagavāṃstasmāt samādhervyutthāya tasyā velāyāṃ gāthāṃ bhāṣate— tulyamatulyaṃ ca saṃbhavaṃ bava­saṃs­kā­rama­potsṛjanmuniḥ |
adhyātmarataḥ samāhito hyabhinit­kośamivāṇḍasambhavaḥ (1)|
samanantarotsṛṣṭeṣvāyuḥ­saṃs­kāreṣu ṣaṭ kāmāvacarā devāḥ kriyākāraṃ kṛtvā bhagavato ’ntikaṃ prakrāntā darśanāya vandanāya |
bhagavatā tādṛśī dharmadeśanā kṛtā yadan­eka­irdeva­tā­śata­sahas­raiḥ satyāni dṛṣṭāni, dṛṣṭasatyāḥ svabhavanamanuprāptāḥ |
samanantarotsṛṣṭeṣvāyuḥ­saṃs­kāreṣvanekāni parvatakandara­giri­guhābhyo ’nekāni ṛṣiśatasahasrāṇyāgatāni |
te bhagavatā ’eta bhikṣavaścarata brahmacaryam’ pravrajitāḥ |
tairyojayadbhirghaṭadbhiḥ sarvakleśaprahāṇādarhattvaṃ sākṣātkṛtam |
samanantarotsṛṣṭeṣvāyuḥ­saṃs­kāroṣvanekā nāgayakṣagandharvakinna­ramahoragā bhagavataḥ sakāśamupasaṃkrāntā bhagavato darśanāya |
bhagavatā teṣāmevaṃvidhā dharmadeśanā kṛtā yadanekair nāgayakṣagandharvakinnarairmahoragaiḥ śaraṇagamanaśikṣāpadāni gṛhītāni yāvat svabhavanamanuprāptāḥ |
|
athāyuṣmānānandaḥ sāyāhṇe ’bhisamlayanādvyutthāya yena bhagavāṃstenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte ’sthād |
ekāntasthita āyuṣmānānando bhagavantamidamavocat—ko bhadanta hetuḥ kaḥ pratyayo mahataḥ pṛthivīcālasya? aṣṭau ime ānanda aṣṭau pratyayā mahataḥ pṛthivīcālasya |
katame ’ṣṭau? iyamānanda mahāpṛthivī apsu pratiṣṭhitā, āpo vāyau pratiṣṭhitāḥ, vāyurākāśe pratiṣṭhitaḥ |
bhavatyānanda samayo yadākāśe yadākāśe viṣamā vāyavo vānti, āpaḥ kṣobhayanti, āpaḥ kṣubdhāḥ pṛthivīṃ cālayanti |
ayamānanda prathamo hetuḥ prathamaḥ pratyayo mahataḥ pṛthivīcālasya |
punaraparamānanda bhikṣurmaharddhiko bhavati mahānubhāvaḥ |
sa ākāṅkṣamāṇaḥ pṛthivīṃ cālayati |
devatā maharddhikā bhavati mahānubhāvā |
sāpi parittāṃ pṛthivī­saṃj­ñāmadhitiṣṭhati apramāṇāṃ cāpsaṃjñam |
sāpyākāṅkṣamāṇā pṛthivīṃ cālayati |
ayaṃ dvitīyo heturdvitīyaḥ pratyayo mahataḥ pṛthivīcālasya |
punaraparamānanda |
yasmin samaye bodhi­sattvas­tuṣitād­deva­nikāyāccyuttvā mātuḥ kukṣimavakrāmati, atha tasmin samaye mahāpṛthivīcālo bhavati, sarvaścāyaṃ loka udāreṇāvabhāsena sphuṭo bhavati |
yā lokasya lokāntarikā andhāstamaso ’ndhakāratamisrā yatrāmū sūryācandramasau evaṃmaharddhikau evaṃmahānubhāvau ābhayā ābhāṃ na pratyanubhavataḥ, tā api tasmin samaye udāreṇāvabhāsena sphuṭā bhavanti |
tatra ye sattvā upapannāḥ, te tayā anyonyaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā saṃjānante—anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannāḥ, anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannā iti |
ayamānanda tṛtīyo hetustṛtīyaḥ pratyayo mahataḥ pṛthivīcālasya |
punaraparamānanda yasmin samaye bodhisattvo mātuḥ kukṣer niṣkrāmati, atha tasmin samaye mahāpṛthivīcālo bhavati sarvaścāyaṃ loka udāreṇāvabhāsena sphuṭo bhavati |
yā api tā lokasya lokāntarikā andhāstamaso ’ndhakāratamisrā yatremau sūryācandramasau evaṃmahānubhāvau ābhayā ābhāṃ na pratyanubhavataḥ, tā api tasmin samaye udāreṇāvabhāsena sphuṭā bhavanti |
tatra ye sattvā upapannāḥ, te tayā ābhayā anyonyaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā saṃjānanti—anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannāḥ, anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannā iti |
ayamānanda caturtho hetuścaturthaḥ pratyayo mahataḥ pṛthivīcālasya |
punaraparamānanda yasmin samaye bodhisattvo ’nuttaraṃ jñānamadhigacchati, atha tasmin samaye mahāpṛthivīcālo bhavati, sarvaścāyaṃ loka udāreṇāvabhāsena sphuṭo bhavati |
yā api tā lokasya lokāntarikā andhāstamaso ’ndhakāratamisrā yatremau sūryācandramasau evaṃmaharddhikau evaṃmahānubhāvau ābhayā ābhāṃ na pratyanubhavataḥ, tā pi tasmin samaye udāreṇāvabhāsena sphuṭā bhavanti |
tatra ye sattvā upapannāḥ, te tayābhayā anyonyaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā saṃjānanti—anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannāḥ, anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannā iti |
ayamānanda pañcamo hetuḥ pañcamaḥ pratyayo mahataḥ pṛthivīcālasya |
punaraparamānanda yasmin samaye tathāga­tastri­pari­vartadvādaśākāraṃ dharmacakraṃ parivartayati, atyarthaṃ tasmin samaye mahāpṛthivīcālo bhavati, sarvaścāyaṃ loka udāreṇāvabhāsena sphuṭo bhavati |
yā api tā lokasya lokāntarikā andhāstamaso ’ndhakāratamisrā yatremau sūryācandramasau evaṃmaharddhikau evaṃmahānubhāvau ābhayā ābhāṃ na pratyanubhavataḥ, tā api tasmin samaye udāreṇāvabhāsena sphuṭā bhavanti |
tatra ye sattvā upapannāḥ, te tayābhayā anyonyaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā saṃjānanti—anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannāḥ, anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannā iti |
ayamānanda ṣaṣṭho hetuḥ ṣaṣṭhaḥ pratyayo mahataḥ pṛthivīcālasya |
punaraparamānanda yasmin samaye tathāgato jīvitasaṃskārānadhiṣṭhāya āyuḥ­saṃs­kāranutsṛjati, atyarthaṃ tasmin samaye mahāpṛthivīcālo bhavati ulkāpātā diśodāhāḥ, antarikṣe devadundubhayo ’bhinadanti, sarvaścāyaṃ loka udāreṇāvabhāsena sphuṭo bhavati |
yā api tā lokasya lokāntarikā andhāstamaso ’ndhakāratamisrā yatremau sūryācandramasau evaṃmaharddhikau evaṃmahānubhāvau ābhayāa ābhāṃ na pratyanubhavataḥ, tā api tasmin samaye udāreṇāvabhāsena sphuṭā bhavanti |
tatra ye sattvā upapannāḥ, te tayābhayā anyonyaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā saṃjānanti—anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannāḥ, anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannā iti |
ayamānanda saptamo hetuḥ saptamaḥ pratyayo mahataḥ pṛthivīcālasya |
punaraparamānanda nacirasyedānīṃ tathāgatasya nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāṇaṃ bhaviṣyati |
atha tasmin samaye mahāpṛthivīcālo bhavati ulkāpātā diśodāhāḥ, antarikṣe devadundubhayo ’bhinandanti, sarvaścāyaṃ loka udāreṇāvabhāsena yatremau sūryacandramasau evaṃmaharddhikau evaṃmahānubhāvau ābhayā ābhāṃ na pratyanubhavataḥ, tā api tasmin samaye udāreṇāvabhāsena sphuṭā bhavanti |
tatra ye sattvā, upapannāḥ, te tayā ābhayā anyonyaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā saṃjānanti—anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannāḥ, anye ’pīha bhavantaḥ sattvā upapannā iti |
ayamānanda aṣṭamo heturaṣṭamaḥ pratyayo mahataḥ pṛthivīcālasya |
|
athāyuṣmānānando bhagavantamidamavocat—yathā khalvahaṃ bhadanta bhagavatā bhāsitasyārthamājānāmi, ihaiva bhagavatā jīvitasaṃskārānadhiṣṭhāya āyuhasaṃskārā utsṛṣṭā bhaviṣyanti |
bhagavānāha—evametad­ānanda­, evametat |
etarhi ānanda tathāgatena jīvitasaṃskārānadhiṣṭhāya āyuḥsaṃskārā utsṛṣṭāḥ |
saṃmukhaṃ me bhadanta bhagavato ’ntikācchrutaṃ saṃmukhamudgṛhītam—yasya kasyaciccatvāra ṛddhipādā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtāḥ, ākāṅkṣamāṇastathāgataḥ kalpaṃ vā tiṣṭhat, kalpāvaśeṣaṃ vā |
bhagavatā bhadanta catvāra ṛddhipādā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtāḥ |
ākāṅkṣamāṇastathāgataḥ kalpaṃ vā tiṣṭhet kalpāvaśeṣaṃ vā |
tiṣṭhatu bhagavān kalpam, tiṣṭhatu sugataḥ kalpāvaśeṣaṃ vā |
tavaivānanda aparādhastavaiva duṣkṛtam yastvaṃ tathāyatasya yāvat trirapyaudāre avabhāsanimitte prāviṣkṛte na śaknoṣi tannimittaṃ pratiśrāvayitum, api tataḥ sphuṭo māreṇa pāpīyasā |
kimanyasya ānanda bhāṣeta tathāgatastāṃ vācam yā syād dvidhā? no bhadanta |
sādhu sādhu ānanda, asthānametadānanda anavakāśo yat tathāgatastāṃ vācaṃ bhāṣeta yā syāddvidhā |
gaccha tvamānanda, yāvanto bhikṣavaścāpālaṃ caityamupaniśritya viharanti, tān sarvānupasthānaśālāyāṃ saṃnipātaya |
evaṃ bhadanta |
āyuṣmānānando bhagavataḥ pratiśrutya yāvanto bhikṣavaścāpālaṃ caityamupaniśritya viharanti, tān sarvānupasthānaśālāyāṃ saṃnipātya yena bhagavāṃstenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte ’sthāt |
ekāntasthita āyuṣmānānando bhagavantamidamavocat—yāvanto bhadanta bhikṣavaścāpālaṃ caityamupaniśritya viharanti, sarve te upasthānaśālāyāṃ niṣaṇṇāḥ saṃnipatitāḥ, yasyedānīṃ bhagavān kālaṃ manyate |
atha bhagavān yenopasthānaśālā tenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramya purastādbhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane nyaṣīdat |
niṣadya bhagavān bhikṣūnāmantrayate sma—anityā bhikṣavaḥ sarvasaṃskārā adhruvā anāśvāsikā vipariṇāmadharmāṇo yāvadalameva bhikṣavaḥ sarvasaṃskārān saṃskaritumalam |
viramantu tasmāt tarhi bhikṣavaḥ |
etarhi vā me ’tyayādye te dharmā dṛṣṭadharmahitāya saṃvartante dṛṣṭadharmasukhāya, saṃparāyahitāya saṃparāyasukhāya, te bhikṣubhirudgṛhya paryavāpya tathā tathā dhārayitavyā vācayitavyā grāhayitavyā yathaiva tatra brahmacaryaṃ virasthitikaṃ syādbahujanyaṃ pṛthubhūtam yāvaddevamanuṣyebhyaḥ samyaksamprakāśitam |
etarhi bhikṣavo dharmā dṛṣṭadharmahitāya saṃvartante dṛṣṭadharmasukhāya, saṃparāyahitāya saṃparāyasukhāya, ye bhikṣubhirudgṛhya paryavāpay tathā tathā dhārayitavyā grāhayitavyā vācayitavyā yathaitadbrahmacaryaṃ cirasthitikaṃ syādbahujanyaṃ pṛthubhūtam yāvaddevamanuṣyebhyaḥ samyaksamprakāśitam |
yaduta catvāri smṛtyupasthānāni, catvāri samyakprahāṇāni, catvāra ṛddhipādāḥ, pañcendriyāṇi, pañca balāni, sapta bodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgo mārgaḥ |
ime te bhikṣavo dharmā dṛṣṭadharmahitāya saṃvartante dṛṣṭadharmasukhāya, saṃparāyahitāya saṃparāyasukhāya, bhikṣubhirudgṛhya paryavāpya tathā tathā dhārayitavyā grāhayitavyā vācayitavyā yathaitadbrahmacaryaṃ cirasthitikaṃ syādbahujanyaṃ pṛthubhūtam yāvaddevamanuṣyebhyaḥ samyaksamprakāśitam |
āgamaya ānanda yena kuśigrāmakam |
evaṃ bhadantetyāyuṣmānānando bhagavataḥ pratyaśrauṣīt |
bhagavān vaiśālīvanamabhisaran dakṣiṇena sarvakāyena nāgāvalokitena vyavalokayati |
athāyuṣmānānando bhagavantamidamavocat—nāhetvapratyayaṃ bhadanta tathāgatā arhantaḥ samyaksambuddhā dakṣiṇena nāgāvalokitamavalokayanti |
ko bhadanta hetuḥ, kaḥ pratyayo nāgāvalokitasya? evametadānanda, evametat |
nāhetvapratyayaṃ tathāgatā arhantaḥ samyaksambuddhā dakṣiṇena sarvakāyena nāgāvalokitena vyavalokayanti |
idamānanda tathāgatasyāpaścimaṃ vaiśālīdarśanam |
na bhūya ānanda tathāgato vaiśālīmāgamiṣyati |
parinirvāṇāya gamiṣyati mallānāmupavartanam yamakaśālavanam |
athānyataro bhikṣustasyāṃ velāyāṃ gāthāṃ bhāṣate— idamapaścimakaṃ nātha vaiśālyāstava darśanam |
na bhūyaḥ sugato buddho vaiśālīmāgamiṣyati (2)|
nirvāṇāya gamiṣyati mallānāmupavartanam yamakaśālavanam |
yadā ha bhagavatā vāg bhāṣitā idamapaścimakaṃ vaiśālyā darśanam, tadā anekābhirvaiśālīvananivāsinībhirdeva­tairaśrupātaḥ kṛtaḥ |
sthavirānandaḥ kathayati—na bhagavannameghenaiva varṣāsu pravṛṣṭah? bhagavānāha—vaiśālivananivāsinībhirdaivatairmama viyogādaśrupātaḥ kṛtaḥ |
tā api devatā(?) vaiśālyāṃ śabdo niścāritah—bhagavān parinirvāṇāya gacchati, na bhūyo bhagavān vaiśālīmāgamiṣyati |
devatānāṃ śabdaṃ śrutvā anekāni vaiśālikāni prāṇiśatasahasrāṇi bhagavatsakāśamupa­saṃk­rāntāni |
bhagavatā teṣāmāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā evaṃvidhā dharmadeśanā kṛtā, yathā anekaiḥ prāṇiśatasahasraiḥ śaraṇagamanaśikṣāpadāni gṛhītāni |
kaiścicchrotāpattiphalaṃ kaiścit sakṛdāgamiphalaṃ kaiścidanāgāmiphalaṃ prāptam |
kaiścit pravrajitvā arhattvaṃ prāptam |
kaiścicchrāvakabodhau cittamutpāditam |
kaiścit pratyekāyāṃ bodhau cittamutpāditam |
kaiścidanuttarāyāṃ samyaksambodhau cittamutpāditam |
kaiśc­iccha­raṇagamanaśikṣāpadāni gṛhītāni |
yadbhūyasā sā parṣadbuddhaniṃnā dharmapravaṇā saṃghaprāgbhārā vyavasthitā |
sthavirānandaḥ kṛtāñjalipuṭo bhagavantamidamavocat—paśya bhadanta yāvat tvam |
bhagavatā parinirvāṇāya prasthitenānekāni devatāśatasahasrāṇi satyeṣu pratiṣṭhāpitāni |
anekābhyaḥ parvatakandara­giri­guhābhyo ’nekāni ṛṣiśatasahasrāṇyāgatāni |
bhagavatā ete bhikṣavaḥ pravrajitāḥ |
tairyujyadbhirghaṭadbhirvyāyaccha­mānaiḥ sarvakleśaprahāṇādarhattvaṃ sākṣātkṛtam |
aneka­irdeva­nāgayakṣagandharvakinna­ramahoragaiḥ śaraṇagamanaśikṣāpadāni gṛhītāni |
anekāni vaiśālakāni prāṇiśatasahasrāṇi srotāapattiphale pratiṣṭhāpitāni |
kecit sakṛdāgamiphale, kecidanāgāmiphale, kecit pravrājitaḥ |
pravrajitvā arhattvaṃ prāptam |
keciccha­raṇagamanaśikṣāpadeṣu pratiṣṭhāpitāḥ |
atra ānanda kimāścaryaṃ mayā etarhi sarvajñena sarvākārajñenānuttaraj­ñānaj­ñeyavaśiprāptena astatṛṣṇena nirupādānena sarvāhaṃ­kā­rama­makārāsmimānābhiniveśānuśayaprahīṇena evaṃvidhaṃ vaineyakāryaṃ kṛtam |
yanmayā atīte ’pyadhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohenāparimuktena jāti­jarāv­yādhi­mara­ṇaśoka­pari­deva­duḥkha­daurmanasyopāyāsadharmeṇa yanmayā maraṇāntikayā vedanayā spṛṣṭena evaṃvidhā parikarmakathā kṛtā, yadanekāni prāṇiśatasahasrāṇi gṛhāśramamapahāya, ṛṣayaḥ pravrajitvā catvāro brahmavihārān bhāvayitvā kalpavṛndaṃ prahāya tadbahulavihāriṇo brahmaloka­sabhā­gatā­yāmupapannāḥ |
tacchruṇu— bhūtapūrvamānanda upoṣadho nāma rājā babhūva |
upoṣadhasya rājño mūrdhni piṭṭako jāto mṛduḥ sumṛduḥ, tadyathā tūlapicurvā karpāsapicurvā |
na kaṃcidābādhaṃ janayati |
pakvaḥ sphuṭitaḥ |
kumāro jāto ’bhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko dvātriṃ­śan­mahā­puruṣalakṣaṇaiḥ samanvāgataḥ |
upoṣadhasya rājñaḥ ṣaṣṭistrīsahasrāṇi |
sarvāsāṃ stanāḥ prasṛtāḥ |
ekaikā kathayati—māṃ dhaya māṃ dhaya |
mūrdhato jāto mūrdhāta iti saṃjñā saṃvṛttā |
māṃ dhaya māṃ dhaya māndhāta iti saṃjñā saṃvṛttā |
anye kathayanti—kecinmādhāta iti saṃjānīte |
māndhātasya kumārasya kumārakrīḍāyāṃ krīḍataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
yauvarājye pratiṣṭhitasya ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
māndhātā janapadān gataḥ |
janapadān gatasya pitā glānībhūtaḥ |
sa mūla­patra­gaṇḍapuṣpabhaiṣajyairupasthīyamāno hīyata eva |
tatastairamātyaiḥ saṃdeśo visarjitah—pitā te glānībhūtaḥ |
āgacchatu |
devarājyaṃ pratīccha |
tasyānāgacchatas tasyānāgacchataḥ pitā kālagataḥ |
tairamātyaiḥ punaḥ saṃdeśo visarjitah—pitā te kāladharmaṇā samyuktaḥ |
āgaccha, devarājyaṃ pratīcchasva |
tato ’sau saṃlakṣayati—yadi mama pitā kālagataḥ, kiṃ bhūyo ’haṃ gacchāmīti? tato bhūyaḥ saṃdeśo ’bhyāgataḥ |
āgaccha, devarājyaṃ pratīccha |
sa kathayati—yadi mama dharmeṇa rājyaṃ prāpsyate, ihaiva rājyābhiṣeka āgacchatu |
tataste amātyaiḥ kathayanti—ratnaśilayā deva prayojanaṃ bhavati |
tasya ca divaukaso nāma yakṣaḥ purojavaḥ |
tena ratnaśilā ānītā |
yadā ratnaśilā ānītā, tataste amātyā bhūyaḥ kathayanti—deva śrīparyaṅkenātra prayojanaṃ bhavati |
tatastenaiva divaukasena śrīparyaṅka ānītaḥ |
tataste amātyā bhūyaḥ kathayanti—devādhiṣṭhānamadhye ’bhiṣekaḥ kriyate |
sa kathayati—yadi mama dharmeṇa rājyaṃ prāpsyate, ihaivādhiṣṭhānamāgacchatu |
tato ’dhiṣṭhānaṃ svayameva tatpradeśaṃ gatam |
svayamāgataṃ svayamāgataṃ sāketasāketamiti saṃjñā saṃvṛttā |
paścāt te ’mātyā bhaṭabalāgranaigamajanapadāścābhiṣ­ekaṃ gṛhītvā āgatāḥ |
te kathayanti—abhiṣekaṃ deva pratīcchasva |
sa kathayati—mama manuṣyāḥ paṭṭaṃ bandhiṣyanti? yadi dharmeṇa rājyaṃ prāpsyate, amanuṣyāḥ paṭṭaṃ bandhantu |
tato ’manuṣyaiḥ paṭṭo baddhaḥ |
tasya sapta ratnāni prādurbhūtāni, tadyathā—cakraratnaṃ hastiratnamaśvaratnaṃ maṇiratnaṃ pariṇāyakaratnaṃ strīratnaṃ gṛhapatiratnameva saptamam |
pūrṇaṃ cāsya sahasraṃ putrāṇāṃ śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgarupiṇāṃ parasainyapramardakānām |
vaiśālīsāmantakena ramaṇīyaṃ vanakhaṇḍam |
tatra pañca ṛṣiśatāni pañcābhijñāni dhyāyanti |
tatra vanakhaṇḍe prabhūtāḥ pakṣiṇo mṛgāśca prativasanti |
śabdakaṇṭakāni ca dhyānāni |
te ca pakṣiṇo ’vatīryamāṇā avatīryamāṇāḥ śabdaṃ kurvanti |
durmukho nāma ṛṣiḥ |
sa kupitaḥ |
tenoktam—bakānāṃ pakṣāṇi śīryantām |
yadā teṣām ṛṣikopena pakṣāṇi śīrṇāni, tataste pādoddhārakeṇa prasthitāḥ |
sa ca rājā janapadānanusaṃsārya paśyati pādoddhārakeṇa gacchataḥ |
yataste ’mātyāḥ pṛṣṭāh—kasmāt pādoddhārakeṇa gacchanti? paścāt te ’mātyāḥ kathayanti—deva, śabdakaṇṭakāni dhyānānīti eteṣām ṛṣikopena pakṣāṇi śīrṇāni |
tato rājñā abhihitam—evaṃvidhā api ṛṣayo bhavanti, yeṣāṃ sattvānāmantike nāstyanukampā? tato rājñā amātyāḥ saṃdiṣṭāh—gacchantu bhavantaḥ, ṛṣīṇāmevaṃ vadantu—tatra gacchata yatrāhaṃ na vasayā(sā?)mīti |
yatastairamātyaih ṛṣayo ’bhihitāḥ |
rājā samādiśati—na mama rājye vastavyam |
gacchantu bhavanto yatrāhaṃ na vasayā(sā?)mīti |
tataste saṃlakṣayanti—eṣo ’yaṃ caturdvīpeśvaraḥ |
gacchāmo vayaṃ sumeruparikhaṇḍam |
te tatra gatvā avasthitāḥ |
|
rājño mūrdhātasyāmātyāścintakāstulakā upaparīṣakāḥ |
cintayitvā tulayitvopaparīkṣya pṛthak pṛthagutkāḥ śilpasthānakarmasthānāni māpayitum |
cintakā ime tulakā upaparīkṣakā iti mantrajā mantrajā iti saṃjñā |
tairārabdhāni karṣaṇakarmāṇi kartum |
yataḥ sa rājā paśyati janapadānanu­saṃ­sāryākṛṣyān karmāntān kurvataḥ |
yato rājñā abhihitam—kimete manuṣyāḥ kurvanti? tatastairamātyai rājā abhihitah—ete deva manuṣyāḥ śāsyādīni kṛṣanti, tato oṣadhayo bhaviṣyanti |
yataśca sa rājā kathayati—mama rājye manuṣyāḥ kṛṣiṣyanti? tatastenoktam—aptāviṃ­śatibījajātīnāṃ devo varṣatu |
sahacittotpādādeva rājño mūrdhātasya saptāviṃśatibījajātirdevo vṛṣṭaḥ |
rājñā mūrdhātena janapadāḥ pṛṣṭāh—kasyaitāni puṇyāni? tairabhihitam—devasya cāsmākaṃ ca |
yataste manuṣyāḥ karpāsavātānārabdhā māpayitum, bhūyo ’pi ca rājñā mūrdhātena janapadānanusaṃsārya tena pṛṣṭāḥ |
tato rājñā abhihitam—kimete manuṣyāḥ kurvanti? tairamātyairabhihitam—deva­, manuṣyāḥ karpāsavātān māpayanti |
paścāt rājñā abhihitam—kasyārthe? tairamātyairabhihitam—deva­, vastrāṇāmarhe |
tato rājñā tenoktam—mama rājye manuṣyāḥ karpāsavātān māpayiṣyantīti karpāsameva devo varṣatu |
sahacittotpādādeva rājño mūrdhātasya karpāsāneva devo vṛṣṭaḥ |
sa ca rājā janapadān pṛcchati |
kasyaitāni puṇyāni? te kathayanti—devasya cāsmākaṃ ca |
paścāt tena janena tatkarpāsaṃ kartitumārabdham |
sa rājā kathayati—kimete manuṣyāḥ karvanti? tairamātyairabhihitam—deva sūtreṇa prayojanam |
tato rājñā abhihitam—mama rājye manuṣyāḥ kartiṣyanti? sūtrameva devo varṣatu |
sahacittotpādādeva rājño māndhātasya sūtrameva devo vṛṣṭaḥ |
sa ca rājā kathayati—kasyaitāni puṇyāni? yataste kathayanti—devasya cāsmākaṃ ca |
yatastairanupūrveṇa vastrāṇyārabdhāni vāpayitum |
sa rājā kathayati—kimete manuṣyāḥ kurvanti? tairamātyairabhihitam—deva­, vastrāṇi vāpayanti, vastraiḥ prayojanam |
yato rājā saṃlakṣayati—mama rājye manuṣyā vastrāṇi vāpayiṣyante? vastrāṇyeva devo varṣatu |
sahacittotpādādeva rājño māndhātasya vastrāṇyeva devo vṛṣṭaḥ |
sa rājā kathayati—kasyaitāni puṇyāni? te kathayanti—devasya cāsmākaṃ ca |
yataḥ sa rājā saṃlakṣayati—manuṣyā mama puṇyānāṃ prabhāvaṃ na jānanti |
atha rājño māndhātasyaitadabhavat |
asti me jambudvīpa ṛddhaśca sphītaśca kṣemaśca subhikṣaśca ākīrṇabahujanamanuṣyaśca |
santi me sapta ratnāni, tadyathā cakraratnaṃ hastiratnamaśvaratnaṃ maṇiratnaṃ gṛhapatiratnaṃ strīratnaṃ pariṇāyakaratnameva saptamam |
pūrṇaṃ ca me sahasraṃ putrāṇāṃ śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgarūpiṇāṃ parasainyapramardakānām |
aho bata me ’ntaḥpure saptāhaṃ hiraṇyavarṣaṃ patet, ekakārṣāpaṇo ’pi bahir na nipatet |
sahacittotpādādeva rājño māndhātasyāntaḥpure saptāhaṃ hiraṇyavarṣaṃ vṛṣṭam |
ekakārṣāpaṇo ’pi bahir na nipatito yathāpi tanmaharddhikasya sattvasya mahānubhāvasya kṛtapuṇyasya kṛtakuśalasya svakaṃ puṇyaphalaṃ pratyanubhavataḥ |
yataḥ sa rājā kathayati—kasyaitāni puṇyāni? te kathayanti—devasya cāsmākaṃ ca |
yato rājā sa rājā kathayati—kṣuṇṇā bhavanto yadi yuṣmābhiḥ pūrvamevābhihitamabhaviṣyad­devasya puṇyānīti, mayā sakalaṃ jambudvīpaṃ ratnairabhivṛṣṭamabhaviṣyat |
api tu yo yuṣmākaṃ ratnairarthī, sa yāvadīpsitāni ratnāni gṛhṇātu |
|
tasya tatra mūrdhātasya rājño mahārājyaṃ kārayataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
rājño mūrdhātasya divaukaso yakṣaḥ purojavaḥ |
sa rājñā mūrdhātenoktah—asti kiṃcidanyadvīpe nājñāpitam yadvayamājñāpayema? yataḥ paścāddivaukasenābhihitah—asti deva pūrvavideho nāma dvīpaḥ, ṛddhaśca sphītaśca kṣemaśca subhikṣaśca ākīrṇabahujanamanuṣyaḥ |
svayaṃ nu devo gatvā tamapyājñāpayet |
atha rājño mūrdhātasyaitadabhavat—asti me jambudvīpa ṛddhaśca sphītaśca kṣemaśca subhikṣaśca ākīrṇabahujanamanuṣyaśca |
asti me sapta ratnāni tadyathā cakraratnaṃ hastiratnamaśvaratnaṃ maṇiratnaṃ strīratnaṃ gṛhapatiratnaṃ pariṇāyakaratnameva saptamam |
pūrṇaṃ ca me sahasraṃ putrāṇāṃ śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgarūpiṇāṃ parasainyapramardakānām |
vṛṣṭaṃ me saptāhamantaḥpure hiraṇyavarṣam |
śrūyate atha khalu pūrvavideho nāma dvīpaḥ |
yannvahaṃ tamapi gatvā samanuśāseyam |
sahacittotpādādeva rājā māndhāta uparivihāyasamabhyudgataḥ sārdhama­ṣṭādaśabhirbhaṭabalāgrakoṭibhiḥ putrasahasraparivṛtaḥ saptaratnapurojavaḥ |
agamadrājā māndhātaḥ pūrvavidehadvīpam |
pratyaṣṭhādrājā māndhātā pūrvavidehadvīpe |
samanuviṣṭavān rājā mūrdhātaḥ pūrvavidehaṃ dvīpam |
tasya tatra samanuśāsataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
bhūyaḥ sa rājā divaukasam yakṣamāmantrayati—asti divaukasaṃ kiṃcidanyadvīpe nājñāpitam? divaukasa āha—asti deva aparagodānīyaṃ nāma dvīpam ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca |
yannu devastamapi gatvā samanuśāset |
atha rājño mūrdhātasyaitadabhavat—asti me jambudīpa ṛddhaśca sphītaśca kṣemaśca subhikṣaśca ākīrṇabahujanamanuṣyaśca |
santi ca me sapta ratnāni |
pūrṇaṃ ca me sahasraṃ putrāṇāṃ śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgarūpiṇāṃ parasainyapramardakānām |
vṛṣṭaṃ me saptāhamantaḥpure hiraṇyavarṣam yathāpi tanmaharddhikasya sattvasya mahānubhāvasya kṛtakuśalasya svapuṇyaphalaṃ pratyanubhavataḥ |
śrūyate aparagodānīyaṃ nāma dvīpam ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca |
yannvahaṃ tamapi gatvā samanuśāseyam |
sahacittopādādeva rājā māndhātā uparivihāyasamabhyudgataḥ sārdhama­ṣṭādaśabhirbhaṭabalāgrakoṭibhiḥ putrasahasraparivṛtaḥ saptaratnapurojavaḥ |
agamadrājā māndhātā aparagodānīyaṃ dvīpam |
anuśāsti rājā māndhātā aparagodānīyam |
tasya samanuśāsataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
yataḥ sa rājā māndhātā divaukasam yakṣaṃ pṛcchati—asti kaścidanyadvīpo nājñāpitah? āgato ’smi pūrvān |
asti deva uttarakurur nāma dvīpaḥ |
kiṃ cāpi te manuṣyā amamā aparigrahāḥ |
yannu devo gatvā svakaṃ bhaṭabalāgraṃ samanuśāset |
atha rājño māndhātasyaitadabhavat—asti me jambudvīpam ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca |
santi me sapta ratnāni |
pūrṇaṃ ca me sahasraṃ putrāṇāṃ śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgarūpiṇāṃ parasainyapramardakānām |
vṛṣṭameva saptāhamantaḥpure hiraṇyavarṣam |
śrūyate uttarakurur nāma dvīpaḥ |
kiṃcāpi te manuṣyā amamā aparigrahāḥ |
yannvahaṃ tatrāpi gatvā svaṃ bhaṭabalāgraṃ samanuśāseyam |
sahacittotpādādeva rājā māndhātā sārdhama­ṣṭādaśabhirbhaṭabalāgrakoṭibhiḥ putrasahasraparivṛtaḥ saptaratnapurojava uparivihāyasenābhyudgataḥ |
adrākṣidrājā māndhātaḥ sumerupārśvenānuyāyaṃś citropacitrān vṛkṣānāpīḍakajātān |
dṛṣṭvā ca punardivaukasam yakṣamāmantrayate sma—kimetaddivaukasa citropacitrān vṛkṣānāpīḍakajātān |
ete deva uttarakauravāṇāṃ manuṣyāṇāṃ kalpadūṣyavṛkṣāḥ, yata uttarakauravā manuṣyāḥ kalpadūṣyāṇi prāvṛṇvanti |
devo ’pyatraiva gatvā kalpadūṣyāni prāvarītu |
śrutvā ca punā rājā māndhātā amātyānā­mantra­yate—paśyatha yūyaṃ grāmaṇyaścitropacitrān vṛkṣānāpīḍakajātān? evaṃ deva |
ete grāmaṇya uttarakauravāṇāṃ mānuṣyāṇāṃ kalpadūṣyavṛkṣā yata uttarakauravā manuṣyāḥ kalpadūṣyāṇi prāvaranti |
yūyamapyatra gatvā kalpadūṣyayugāni prāvaradhvam |
adrākṣīdrājā māndhātā sumerupārśvenānuyāyañ śvetaśvetaṃ pṛthivīpradeśam? etaddeva uttarakauravakāṇāṃ manuṣyāṇāmakṛṣṭoptaṃ taṇḍulaphalaśālim yata uttarakauravakā manuṣyā akṛṣṭoptaṃ taṇḍulaphalaśāliṃ paribhuñjanti |
devo ’pyatra gatvā akṛṣṭoptaṃ taṇḍulaphalaśāliṃ paribhuñjatu |
agamadrājā māndhātā uttarakurudvīpam |
pratyaṣṭādrājā māndhātā uttarakurau dvīpe |
samanuśāsti rājā māndhātā uttarakurau dvīpe svakam bhaṭabalāgram |
tasya tatra svakaṃ bhaṭabalāgraṃ samanuśāsataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
atha rājā māndhātā divaukasam yakṣamāmantrayate—asti kiṃ­cidanyadvīpa­manāj­ñāpitamiti? nāsti deva |
śrūyante devāstrāyastriṃśā dīrghāyuṣo varṇavantaḥ sukhabahulā ucceṣu vimāneṣu cirasthitikāḥ |
yannu devo devāṃstrāyastriṃśān darśanāyopasaṃkramet |
atha rājño mūrdhātasyaitadabhavat—asti me jambudvīpam, ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca |
asti me sapta ratnāni |
pūrṇaṃ ca me sahasraṃ putrāṇāṃ śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgarūpiṇāṃ parasainyapramardakānām |
vṛṣṭaṃ me saptāhamantaḥpure hiraṇyavarṣam |
samanuśiṣṭo me aparagodānīyo dvīpaḥ |
samanuśiṣṭaṃ me uttarakurudvīpe svakaṃ bhaṭabalāgram |
śrūyante devāstrāyaṃstriśā dīrghāyuṣo varṇavantaḥ sukhabahulā ucceṣu vimāneṣu cirasthitikāḥ |
yannvahaṃ devāṃstrāyāstriṃśān darśanāyopasaṃkrameyam |
sahacittotpādādeva rājā māndhātā uparivihāyasamabhyudgataḥ sārdhama­ṣṭādaśabhirbhaṭabalāgrakoṭibhiḥ saptaratnapurojavaḥ putrasahasraparivṛtaḥ |
sumeruḥ parvatarājā saptakāñcanaparvata­pari­vṛtaḥ |
atha rājā nimiṃdhare parvate pratyaṣṭhāt kāñcanamaye |
tasya tatra svakaṃ bhaṭabalāgraṃ samanuśāsataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
nimiṃdharāt parvatāt vinatake parvate pratyaṣṭhāt kāñcanamaye |
tasya tatra svakaṃ bhaṭabalāgraṃ samanuśāsataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
vinatakāt parvatādaśvakarṇagirau parvate pratyaṣṭhāt kāñcanamaye |
tasya tatra svakaṃ bhaṭabalāgraṃ samanuśāsataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
aśvakarṇagirerapi parvatāt sudarśane parvate pratyaṣṭhāt kāñcanamaye |
tasya tatra svakaṃ bhaṭabalāgraṃ samanuśāsataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
sudarśanāt parvatāt khadirake parvate pratyaṣṭhāt kāñcanamaye |
tasya tatra svakaṃ bhaṭabalāgraṃ samanuśāsataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
khadirakāt parvatādīṣādhāre parvate pratyaṣṭhāt kāñcanamaye |
tasya tatra svakaṃ bhaṭabalāgraṃ samanuśāsataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
īṣāadhārāt parvatādyugaṃdhare parvate pratyaṣṭhāt kāñcanamaye |
tasya tatra svakaṃ bhaṭabalāgraṃ samanuśāsataḥ ṣaṭ cakrāścyutāḥ |
yugaṃdharāt parvatādu­pari­vihāyasamabhyudgataḥ |
tatra sumerupariṣaṇḍāyāṃ pañca ṛṣiśatāni dhyāpayanti |
taiḥ sa rājā dṛṣṭa āgacchan |
te kathayanti—ayamasau bhavantaḥ kalirājā āgacchati |
tatra durmukho nāma ṛṣiḥ |
tena gṛhyodakasyāñjaliḥ kṣiptaḥ |
viṣkambhitaṃ bhaṭabalāgram |
tasya cāgrataḥ pariṇāyakaratnamanuyāti |
tena ṛṣayo ’bhihitāh— gacchatha brāhmaṇyako ’yaṃ naitat sarvatra sidhyati |
mūrdhātā nṛpatirhyeṣo naite vaiśālikā bakāḥ (3)|
atha rājā tasmiñ śāsane ’bhyāgataḥ kathayati—kenaitadviṣkambhitaṃ bhaṭabalāgram? tenoktam—ṛṣibhirdeva taṃ bhaṭabalāgraṃ viṣkambhitam |
paścād rājñā abhihitam—kimeṣām ṛṣīṇāṃ sarvaṃ priyamiti? pari­ṇāyakaratnenoktam—jaṭā ṛṣīṇāṃ sarveṣṭāḥ |
tato rājñā abhihitam—ṛṣīṇāṃ jaṭāḥ śīryantām, mama ca bhaṭabalāgraṃ vihāyasā gacchatu |
teṣām ṛṣīṇāṃ jaṭāḥ śīrṇāḥ, rājñaśca mūrdhātasya bhaṭabalāgraṃ vihāyasena prasthitam |
sumeruḥ parvatarājā aśītiyojana­sahas­rāṇyadhastāt kāñcanamayyāṃ bhūmau pratiṣṭhito ’śītiyojana­sahas­rāṇyudakādabhyudgata ūrdhvamadhaśca ṣaṣṭiyojanaśatasahasraṃ pārśvaṃ pārśvamaṣītiyojana­saha­sarāṇi tadbhavati samantaparikṣepeṇa viṃśatyadhikāni trīṇi yojanaśatasahasrāṇi |
abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaścatūratnamayaḥ |
tasya mūrdhni devānāṃ trāyastriṃśānāṃ sudarśanaṃ nāma nagaram |
devānāṃ trāyastriṃśānāṃ pañca rakṣāḥ sthāpitāh—udakaniśritā nāgāḥ, karoṭapāṇayo devāḥ, mālādhārā devāḥ, sadāmattā devāḥ, catvāraśca mahārājānaḥ |
tasya rājño mūrdhātasyodakaniśritair nāgairbalakāyo viṣkambhitaḥ |
rājā ca mūrdhātastatsthānamāgataḥ |
tenoktam—kenaitadbhaṭabalāgraṃ viṣkambhitam? te kathayanti—deva, udakaniśritair nāgaiḥ |
rājā kathayati—tiryañco mama yudhyanti? tena hyudakaniśritā eva me nāgāḥ purojavā bhavantu |
tataste nāgā rājño mūrdhātasyāgrato ’nuyāyino jātāḥ |
teṣāṃ nāgānāmanusamyāyatāṃ karoṭapāṇayo devāḥ saṃprāptāḥ |
yato nāgaistaiḥ karoṭapāṇibhirdevaiḥ sārdhaṃ miśribhāvaṃ gatvā punastadbalāgraṃ stambhitam |
rājñā mūrdhātenoktam—kenaitadbhaṭabalāgraṃ stambhitam? te kathayanti—deva, ete karoṭapāṇayo devāḥ |
etairbhaṭabalāgraṃ stambhitam |
rājā mūdhātaḥ kathayati—ete ’pyeva me karoṭapāṇayo devāḥ purojavā bhavantu |
yataste ’grataḥ pradhāvitāḥ |
paścāt teṣāṃ nāgaiḥ sārdhaṃ dhāvatāṃ mālādhārā devāḥ saṃprāptāḥ |
mālādhārairdevaiste pṛṣṭāh—kiṃ bhavanto dhāvatah? te kathayanti—eṣa manuṣyarājā āgacchati |
yatastaiḥ smabhūya nāgairdevaiśca punastadbalāgraṃ stambhitam |
rājā ca māndhātastatsthānamanuprāptaḥ |
tenoktam—kimetadbhavantah? te kathayanti—deva, mālādhārairdevaiḥ |
rājā kathayati—mālādhārā devāḥ purojavā me bhavantu |
yato mālādhārā devāstair nāgairdevaiśca sārdhaṃ mūrdhātasyāgrataḥ pradhāvitāḥ |
teṣāṃ dhāvatāṃ sadāmattakā devāḥ saṃprāptāḥ |
sadāmattairdevaiḥ pṛṣṭāh—kiṃ bhavanto dhāvatah? tair nāgaiḥ karoṭapāṇyādibhiśca devairabhihitāh—eṣa manuṣyarājā āgacchati |
yato bhūyaḥ sadāmattairdevaiḥ karoṭapāṇyādibhiśca devair nāgaiḥ sārdhaṃ miśrībhāvaṃ kṛtvā bhaṭabalāgraṃ viṣkambhitam |
rājā ca mūrdhātastatsthānamanuprāptaḥ |
tenoktam—kimetadbhaṭabalāgraṃ viṣkambhitam? te kathayanti—ete deva sadāmattā devāḥ |
rājñā abhihitam—sadāmattā eva me devāḥ purojavā bhavantu |
yataḥ sadāmattā devāstaiḥ sārdhaṃ devair nāgaiścāgrataḥ pradhāvitāḥ |
teṣāṃ dhāvatāṃ cātrumahārājikā devāḥ saṃprāptāḥ |
tairuktam—kimetadbhavanto dhāvatah? yato nāgādibhirdevairagrato ’nuyāyibhirabhihitāh—eṣa manuṣyarājā āgacchati |
catvāro mahārājānaḥ saṃlakṣayanti |
puṇyamaheśākhyo ’yaṃ sattvaḥ |
nāsya śakyaṃ viroddhumiti |
tatastaiścaturbhir­mahā­rāja­istrāyastriṃ­śānāmārocitam—eṣa bhavanto manuṣyarājā mūrdhāta āgacchati |
trāyastriṃśā devāḥ saṃ­lakṣayanti—puṇyavipāa­kamaheśākhyo ’ayaṃ sattvaḥ |
nāsya viroddhavyam |
argheṇāsya pratyudgacchāmaḥ |
tataste trāyastriṃśā devā argheṇa pratyudgatāḥ |
adrākṣīdrājā mūrdhātaḥ sumerumūrdhanyabhiruhannīlanīlāṃ vanarājiṃ medharājimivonnatām |
dṛṣṭvā ca punardivaukasam yakṣamā­mantra­yate—kimetaddivaukasa nīlanīlā vanarājirmegharājirivonnatā? eṣā deva devānāṃ pārijātako nāma kovidāro yatra devāstrāyastriṃśāścaturo vārṣikān māsān divyaiḥ pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitāḥ samanvaṅgībhūtās trīḍanti ramante paricārayanti |
devo ’pyatra gatvā divyaih pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitaḥ samanvaṅgībhūtas trīḍatu ramatāṃ paricārayatu |
śrutvā ca punā rājā mūrdhāto ’mātyānā­mantra­yate—paśyatha yūyaṃ nīlanīlāṃ vanarājiṃ megharājimivonnatām? evaṃ deva |
eṣa devānāṃ trāyastriṃśānāṃ pārijātakaḥ kovidāro yatra devāstrāyastriṃśāścaturo vārṣikān māsān divyaiḥ pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitāḥ samanvaṅgībhūtāḥ krīḍanti ramante paricārayanti |
yūyamapi grāmaṇyo ’tra gatvā divyaiḥ pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitāḥ samanvaṅgībhūtāḥ krīḍata ramata paricārayata |
adrākṣīdrājā mūrdhātaḥ sumerumūrdhanyabhiruhañ śvetaśvetamabhrakūṭamivonnatam |
dṛṣṭvā ca punardivaukasam yakṣamā­mantra­yate—kimetaddivaukasa śvetaśvetamabhrakūṭamivonnatam? eṣā deva devānāṃ trāyastriṃśānāṃ sudharmā nāma devasabhā, yatra devāstrāyastriṃ­śāścatvāraśca mahārājānaḥ saṃniṣaṇṇāḥ saṃnipatitā devānāṃ manuṣyāṇāṃ cārthaṃ ca dharmaṃ ca cintayanti tulayanti upaparīkṣyanti |
devo ’pyatra gamiṣyatu |
śrutvā ca punaramātyānā­mantra­yate—paśyatha yūyaṃ grāmaṇyaḥ śvetaśvetamabhrakūṭamivonnatam? evaṃ deva |
eṣā trāyastriṃśānāṃ sudharmā nāma devasabhā yatra devāstrāyastriṃ­śāścatvāraśca mahārājānaḥ saṃniṣaṇṇāḥ saṃnipatitā devānāṃ manuṣyāṇāṃ cārthaṃ ca dharmaṃ ca cintayanti tulayanti upaparīkṣyanti |
yūyamapi grāmaṇyo ’tra gamiṣyatha |
devānāṃ trāyastriṃśānāṃ sudarśanaṃ nāma nagaramardhatṛtīyāni yojanasahasrāṇyāyāmena ardhatṛtīyāni yojanasahasrāṇi vistareṇa samantataḥ parikṣepeṇa daśayojanasahasrāṇi saptabhiḥ kāñcanamayaiḥ prākāraiḥ parikṣiptam |
te prākārā ardhatṛtīyāni yojanānyucchrayeṇa |
teṣu prākāreṣu caturvidhāḥ ṣo(kho)ḍakā māpitāḥ suvarṇamayā rūpyamayā vaiḍūryamayā sphaṭikamayāḥ |
ūrdhvī ekā nibaddhā saṃkramaṇakā |
sudarśananagare ’bhyantare bhūmibhāgo ’bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaścitraḥ sucitra ekaikacitradhātuśatena mṛduḥ sumṛdus tadyathā tulapicurvā |
karpāsapicurvā |
prakṣipte pāde avanamatyutkṣipte pāde unnamati divyairmandāravaiḥ puṣpairjānumātreṇa oghena saṃstīrṇaḥ |
vāyusamyogāśca paurāṇānyavakīryante, navāni puṣpāṇi samākīryante |
sudarśane nagare ekonadvārasahasram |
dvāre dvāre pañcaśatāni nīlavāsasām yakṣāṇāṃ sthāpitāni saṃnaddhāni santi citrakalāpāni yāvadeva devānāṃ trāyastriṃ­śānā­māra­kṣaṇārthamatyarthaṃ śobhanārtham |
sudarśanasya nagarasya vīthyah ardhatṛtīyāni yojanasahasrāṇyāyāmena vistareṇa dvādaśa yojanānyabhirūpā darśanīyāḥ prāsādikāḥ kana­kavālukāstīrṇāś­canda­navāri­pari­ṣiktā hemajālāvanaddhāḥ |
sāmantakena vividhāḥ puṣkiriṇyo māpitāḥ |
tā puṣkariṇyaścaturvidhairiṣṭakaiścitāḥ suvarṇamayai rūpyamayaiḥ sphaṭi­kama­yairvaiḍūryamayaiḥ |
vedikāyāḥ sphaṭikamayā sūcī ālambanamadhiṣṭhānam |
sphaṭikamayyā vaiḍūryamayī sūcī ālambanamadhiṣṭhānam |
tāḥ puṣkiriṇyaḥ pūrṇāḥ śītalena vāriṇā kṣaudrakalpenāmbunā utpalapadmakumuda­puṇḍa­rīka­saṃ­channā vividhairjalajaiḥ śakunakairvalgus­varair­manoj­ñas­varaiḥ kāmarūpibhir nikūjatāḥ |
sāmantake vividhāḥ puṣpavṛkṣāḥ phalavṛkṣāḥ sujātāḥ susaṃsthitā āpīḍakajātāḥ, tadyathā dakṣeṇa mālākāreṇa vā mālākārāntevāsinā vā mālā vā agrasthitāvataṃsakāni vā suracitāni |
vividhaiḥ sthalajaiḥ śakunakairvalgus­varair­manoj­ñas­varaih kāmarūpibhirabhinikūjitāḥ |
sudarśane nagare caturvidhāḥ kalpadūṣyavṛkṣā nīlāḥ pītā lohitā avadātāḥ |
kalpadūṣyavṛkṣaiścaturvidhāni tuṇḍicelāni |
taistuṇḍicelaiścatruvidhāni kalpadūṣyāni nīlāni pītāni lohitānyavadātāni |
yādṛśamākāṅkṣati devo vā devakanyā vā, sahacittotpādāddhaste prādurbhavanti |
caturvidhā ābharaṇavṛkṣā hastopagāḥ pādopagā guhyāḥ prakāśitāḥ |
yādṛśamākāṅkṣati devo vā devakanyā vā, sahacittotpādād haste prādurbhavanti |
caturvidhā vādyabhāṇḍavṛkṣā veṇuvallarisughoṣakāḥ |
yādṛśamākāṅkṣati devo vā devakanyā vā, sahacittotpādād haste prādurbhavanti |
caturvidhāpi ca sudhā, nīlā pītā lohitā avadātā |
yādṛśamākāṅkṣati devo vā devakanyā vā, sahacittotpādād dhaste prādurbhavanti |
madhu mādhavaḥ kādambarī pāripānam |
gṛhāḥ kūṭāgārā harmyāḥ prāsādā svāsanakā avalokanakā saṃkramaṇakāḥ |
nārī­gaṇa­virājitamap­saraḥ­sahas­ra­saṃ­ghaniṣevitaṃ tūryanādābhināditamupeta­manna­pānam |
yatra trāyastriṃśāḥ krīḍanti ramante paricārayanti, svakaṃ puṇyaphalaṃ pratyanubhavanti |
devānāṃ trāyastriṃśānāṃ sudharmā devasabhā trīṇi yojanaśatānyāyāmena trīṇi yojanaśatāni vistareṇa samantaparikṣepeṇa navayojanaśatāni abhirūpā darśanīyā prāsādikā sphaṭikamayī, ardhapañcamāni yojanāni tasmānnagarīto ’bhyudgatā |
tatra devānāṃ trāyastriṃśānāmāsanāni prajñaptāni, yatra pṛthak dvātriṃ­śatīnāmupendrāṇāmāsanāni, trayastriṃśatimaṃ śakrasya devānāmindrasya |
teṣāmeva devānāṃ sarvānte mūrdhātasya rājña āsanaṃ prajñaptam |
paścādevāstrāyastriṃśā mūrdhātasya rājño ’rghaṃ gṛhya pratyudgatāḥ |
tatra ye puṇyamaheśākhyāḥ sattvā anupūrveṇa praviṣṭāh avaśiṣṭā bahiḥ sthitāḥ |
yataḥ sa rājā mūrdhātaḥ saṃ­lakṣayati—yānyetānyāsanāni prajñaptakāni, etebhyo yadantimamāsanam, etanmama bhaviṣyati |
atha rājño mūrdhātasyaitadabhavat—aho bata me śakro devānāmindro ’rdhāsanenopanimantrayate |
sahacittotpadādeva śakro devānāmindro rājño māndhāturardhāsanamadāt |
praviṣṭo rājā mūrdhātaḥ śakrasya devānāmindrasyārdhāsane |
na khalu rājño mūrdhātasya śakrasya devānāmindrasyaikāsane niṣaṇṇayoḥ kaścidviśeṣo vā, abhiprāyo vā nānākaraṇaṃ vā, yaduta ārohapariṇāhau varṇapuṣkalatā svaraguptyā svaragupteḥ, nānyatra śakrasya devānāmindrasyānimiṣatena |
rājño mūrdhātasya deveṣu trāyastriṃśeṣu tiṣṭhataḥ ṣaṭtriṃśāścakrāścyutāḥ |
tatra ca teṣāṃ devānāṃ devāsurasaṃgrāmaṃ bhavati |
tatra yadyasurāḥ parājayante, paścādasurapuryāṃ dvārāṇi badhnanti |
devānāmapi pañca rakṣāḥ parājayante |
te ’pi devapuryāṃ dvārāṇi badhnanti |
teṣāmevaṃ devāsurāṇāṃ parasparataḥ saṃbhrama utpannaḥ |
yato rājñā mūrdhātena trāyastriṃ­śānāmuktam—kimetadbhavanto ’tīva saṃbhramajātā devāh? trāyastriṃ­śairuktam—etairasurairasmākaṃ pañca rakṣā bhagnāḥ, yato ’smābhirdvārāṇi baddhāni |
yato mūrdhātena rājñā uktam—ātmapuruṣāḥ, ānayantu bhavanto dhanuḥ |
yatastasya dhanurānītam |
tena paścādddhanurgṛhya guṇaśabdaḥ kṛtaḥ |
tasya ca dhanuṣo guṇaśabdaḥ kṛtaḥ |
asuraiḥ śrutaḥ |
taṃ śrutvā asurā kathayanti—kasyaiṣa guṇaśabdah? taiḥ śrutam—rājño mūrdhātasyaiṣa guṇaśabdaḥ |
te taṃ śabdaṃ śrutvā vismayamāpannāḥ |
paścādrājā mūrdhāto nirgatastasmādevanagarāt teṣāṃ devānāmasurairbhagnakānāṃ svaṃ ca kāyaṃ saṃnahya |
dharmatā ca punareṣāṃ devāsurāṇām yudhyatāṃ rathā vaihāyasena tiṣṭhanti |
teṣāmanyonyaṃ na kasyacidadhiko vā hīno vā |
rājño mūrdhātasya sarveṣāmapyasurāṇāṃ vaihāyasamabhyudgamyo­paris­thitaḥ |
paścāt te ’surāḥ kathayanti—ka eṣo ’smākamu­pari­vihāyasamabhyudgatah? yatastaiḥ śrutam—manuṣyarājā eṣa mūrdhāto nāma |
paścāt te saṃ­lakṣayanti—puṇyavipā­kamaheśākhyo ’yaṃ sattvo yasyāsmākamu­pari­vaihāyasaṃ ratho gacchati |
jitā bhagnāḥ parājitāḥ parāpṛṣṭhīkṛtā āsurīṃ purīṃ praviṣṭāḥ |
paścādrājā mūrdhātaḥ kathayati—kasya jayah? yato ’mātyāḥ kathayanti devasya jayaḥ |
sa rājā saṃlakṣayati—ahameva devānāṃ trāyastriṃśānāṃ sakāśādabhyadhikaḥ |
tasya rājño mūrdhātasyaitadabhavati—etadasti me jambudvīpaḥ, asti me sapta ratnāni, asti me sahasraṃ putrāṇām, vṛṣṭaṃ me ’ntaḥpure saptāhaṃ hiraṇyavarṣam, samanuśiṣṭaṃ me pūrvahideham, samanuśiṣṭaṃ me ’paragodānīyaṃ dvīpam, samanuśiṣṭaṃ me uttarakuruṣu svakaṃ bhaṭabalāgram, adhiṣṭhitaṃ me ’sti devāṃstrāyastriṃśān, praviṣṭo ’smi sudharmāṃ devasabhām, dattaṃ me śakreṇa devendreṇārdhasanam |
aho batāhaṃ śakraṃ devānāmindramasmāt sthānāccyāvayitvā svayameva devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca rājyaiśvaryādhipatyaṃ kārayeyam |
sahacittotpādādrājā mūrdhātastasmāt ṛddhitaḥ paribhraṣṭo jambudvīpeṣu pratyaṣṭhāt |
svaramābādhaṃ spṛṣṭavān |
pragāḍhāṃ devānāṃ maraṇāntikīm |
atha rājño mūrdhātasyāmātya­gaṇa­mahā­mātyā rājyakartāro mantrasahajīvino yena rājā mūrdhātastenopasaṃkrāntāḥ |
upasaṃkramya rājānaṃ mūrdhātamidamavocan—bhaviṣyanti khalu devasyātyayāt paścimā janapadāh? paripṛṣṭavantah—rājñā mūrdhātena maraṇasamaye kiṃ vyākṛtam? saced vo grāmṇyo mamātyayāt kaścidupasaṃkramyaivaṃ pṛcchet—kiṃ bhavanto rājñā mūrdhātena maraṇasamaye vyākṛtam, teṣāmidaṃ syādvacanīyām—rājā bhavanto mūrdhāto ratnaiḥ samanvāgato ’bhūt |
catasṛbhiśca mānuṣikābhī ṛddhibhiścaturṣu dvīpeṣu rājyaiśvaryādhipatyaṃ kārayitvā devāṃ­strāyastriṃ­śānadhirūḍhaḥ |
atṛpta eva pañcānāṃ kāmaguṇānāṃ kālagataḥ |
na kārṣāpaṇavarṣeṇa tṛptiḥ kāmeṣu vidyate |
alpāsvādān bahuduḥkhān kāmān vijñāya piṇḍataḥ (4)|
api divyeṣu kāmeṣu ratiṃ naivādhigacchati |
tṛṣṇākṣaye rato bhavati samyaksambuddhaśrāvakaḥ (5)|
parvato ’pi suvarṇasya samo himavatā bhavet |
nālamekasya tadvittamiti vidvān samācaret (6)|
yaḥ prekṣati duḥkhamitonidānaṃ kāmeṣu jātu sa kathaṃ ramate |
loke hi śalyamupādhiṃ viditvā tasyaiva dhīro vinayāya śikṣet (7)|
yadā ca punastena janakāyena śrutaṃ rājā mūrdhāto glāno maraṇāvasthita iti, tataste ’mātyā janapadāścānekāni prāṇiśatasahasrāṇi rājānaṃ mūrdhātamupasaṃkramya darśanāya |
yatastena rājñā tasya janasya tāvadevaṃvidhā dharmadeśanā kṛtā—kāmeṣvādīnavakathā gṛhāśramapadasyādīnavo bhāṣitaḥ, tathā kāmo jugupsito yathā anekāni prāṇiśatasahasrāṇi ṛṣīṇāmantike pravrajya gṛhāśramapadānyapahāya vanaṃ saṃśritāḥ, ṛṣibhiḥ pravrajitvā catvāri brahmavihārān bhāvayitvā kāmeṣu kāmacchandaṃ prahāya tadbahulavihāriṇo brahmaloka­sabhā­gatā­yāmupapannāḥ |
yāvacca jambudvīpe yāvacca pūrvavidehe dvīpe yāvaccāparagodānīye dvīpe yāvaccottarakuruṣu yāvacca saptasu kāñcanamayeṣu parvateṣu yāvacca devāṃ­strāyastriṃ­śānadhirūḍaḥ, atrāntare caturdaśottaraṃ śakraśataṃ cyutam |
śakrasya bhikṣavo devānāmindrasyāyuṣaḥ prāmāṇam yanmanuṣyāṇāṃ varṣamekaṃ devānāṃ trāyastriṃ­śānām­eka­rātriṃ­divasam |
139.011ṭena rātriṃdivasena triṃśadrātrakena māsena dvādaśamāsena saṃvatsareṇa divyaṃ varṣasahasraṃ devānāṃ trāyastriṃśānāmāyuṣaḥ pramāṇam |
tadbhavati mānuṣikayā gaṇanayā tisro varṣalakṣāḥ ṣaṣṭiśca varṣasahasrāṇi |
|
yasminnānanda samaye rājā mūrdhāto devāṃ­strāyastriṃ­śānadhirūḍhaḥ, evaṃvidhaṃ cittamutpāditam—aho bata me śakro devānāmindro ’rdhāsanenopani­mantra­yate, kāśyapo bhikṣustena kālena tena samayena śakro devānāmindro babhūva |
yasmin khalvānanda samaye rājño mūrdhātasyaivaṃvidhaṃ cittamutpannam—yannvahaṃ śakraṃ devānāmindramasmāt sthānāccyāvayitvā svayameva devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca rājyaiśvaryādhipatyaṃ kārayeyam, kāśyapaḥ samyaksambuddhastena kālena tena samayena śakro devānāmindro babhūva |
maheśākhye sattve cittaṃ pradūṣitam, tasmādṛddheḥ paribhraṣṭo jambudvīpe pratyaṣṭhāt, kharamābādhaṃ spṛṣṭavān, prāgāḍhāṃ vedanāṃ maraṇāntikīm |
yo ’sau rājā mūrdhātaḥ, ahamevānanda tena kālena tena samayena |
tatra tāvanmayā ānanda sarāgeṇa sadveṣeṇa samohena aparimuktena jāti­jarāv­yādhi­mara­ṇaśoka­pari­deva­duḥkha­daurmanasyopāyāsadharmeṇa maraṇakālasamaye tāvadevaṃvidhā parikathā kṛtā yadanekāni prāṇiśatasahasrāṇi gṛhāśramamapahāya ṛṣibhyaḥ pravrajitvā kāmeṣu kāmacchandaṃ vyapahāya tadbahulavihāriṇo brahmalokamupapāditāḥ |
idānīṃ sarvajñenānuttaraj­ñānaj­ñeyavaśiprāptena nirvāṇāya saṃprasthitena tāvadevaṃvidhā dharmadeśanā kṛtā, yadanekāni devatā śatasahasrāṇi satyeṣu pratiṣṭhāpitāni |
anekāni ṛṣiśatasahasrāṇi etabhikṣava iti pravrajitāni |
tairyujyadbhirghaṭadbhirvyāyacchadbhiḥ sarvakleśaprahāṇādarhattvaṃ prāptam |
aneka­deva­nāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinna­ramahoragāḥ śaraṇagamanaśikṣāpadeṣu vyavasthāpitāḥ |
anekāni vaiśālikāni prāṇiśatasahasrāṇi yeṣāṃ kecitsrotāpattiphale vyavasthāpitāḥ, kecit sakṛdāgāmiphale, kecidanāgāmiphale, kaiścit pravrajitvā^rhattvaṃ prāptam, kaiścit śrāvakabodhau, kaiścit pratyekabodhau, kaiścidanuttarāyāṃ samyaksambodhau cittamutpāditāni, kaiśc­iccha­raṇagamanaśikṣāpadāni gṛhītāni |
|
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ pṛcchanti—kāni bhadanta karmāṇi kṛtāni rājñā mūrdhātena yeṣāṃ karmaṇāṃ vipākena sahacittotpādādeva saptāhamantaḥpure hiraṇyavarṣaṃ vṛṣṭam? bhagavānāha— bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ’tīte ’dhvani sarvābhibhūr nāma tathāgato ’rhaṃl loke utpanno vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān |
tena khalu samayena anyataraḥ śreṣṭhidārako ’cirapratiṣṭhitaḥ |
tatra viṣaye dharmatā—yā aciroḍhā dārikā bhartari pravahaṇakena pratipradīyate, sā catūratnamayaiḥ puṣpairavakīrya baddhakā svāmine pradīyate |
sā ca bhartāramādāya svagṛhaṃ gacchati |
sa ca śreṣṭhidārakaścatūratnamayāni puṣpāṇi pratigṛhya yānamadhiruhya śvaśuragṛhamanuprasthitaḥ |
tasya gacchato ’bhimukhaṃ sarvābhibhūḥ samyaksambuddho janapadeṣu caryāṃ carannanupūrveṇābhyāgataḥ |
taṃ dṛṣṭvā dvātriṃ­śallakṣaṇālaṃ­kṛtamasecanakadarśanamatīva prasāda utpannaḥ |
yato ’sau prasādīkṛtacetā yānādavatīrya taṃ bhagavantaṃ taiścatūratnamayaiḥ puṣpairavakiriti |
tāni sarvābhibhuvā samyaksambuddhenādhiṣṭhitāni tathā yathā śakaṭa­cakra­mātrāṇyabhinirvṛttāni |
tāni vitānaṃ baddhvā gacchato ’nugacchanti, tiṣṭhatastiṣṭhanti |
sa prasādajāto gāthāṃ bhāṣate— anena dānena mahadgatena buddho bhaveyaṃ sugataḥ svayambhūḥ |
tīrṇaśca tārayeyaṃ mahājanaughān atāritā ye pūrvakairjinendraiḥ (8)|
sarvābhibhūrme bhagavān maharṣiravakīrṇaḥ puṣpaiḥ sumanoramaiśca |
praṇidhiśca me tatra kṛtā udārā ākāṅkṣatā vā idamagrabodhim (9)|
tasyaiva karmaṇo vipākato me prāpta hi me bodhiḥ śivā anuttarā |
vṛṣṭaṃ ca saptāhahiraṇyavarṣaṃ mūrdhātasya rājño mahābalasya (10)|
tasyaiva karmaṇo vipākato me nagaramapi sauvarṇakāñcanaṃ babhūva mahāsudarśanasya ramaṇīyā kuśāvatī nāma purī babhūva |
|
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ pṛcchanti—kīdṛśaṃ bhadanta rājñā mūrdhātena karma kṛtam yasya karmaṇo vipākena caturṣu dvīpeṣu rājyaiśvaryādhipatyaṃ kāritam, devāṃ­strāyastriṃ­śānadhirūḍhah? bhagavānāha—bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ’tīte ’dhvani vipaśyī nāma tathāgato ’rhan samyaksambuddho loke utpannaḥ |
atha sa vipaśyī samyaksabuddho janapadeṣu caryāṃ caramāṇo ’nupūrveṇa bandhumatīṃ rājadhānīmanuprāptaḥ |
atha vipaśyī samyaksambuddhaḥ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya bandhumatīṃ piṇḍāya prāviśāt |
tatrānyataraścautkariko nāma vaṇik |
bhagavantaṃ vipaśyinamasecanakadarśanarūpaṃ dṛṣṭvā adhikaḥ prasāda utpannaḥ |
prasādajātena tasya mudgānāṃ muṣṭiṃ gṛhītvā pātre prakṣiptā |
tato mudgāścatvāraḥ pātre patitāḥ, ekaḥ kaṇṭakamāhatya bhūmau patitaḥ |
avaśiṣṭaṃ naivaṃ saṃprāptaṃ pātram, asamprāptā eva bhūmau patitāḥ |
tato vaṇik prasādajātaḥ praṇidhiṃ karoti— anena dānena mahadgatena buddho bhaveyaṃ sugataḥ svayambhūḥ |
tīrṇaśca tārayeyaṃ mahājanaughān na tāritā ye pūrvakairjinendraiḥ (11) bhagavānāha—yo ’sau otkariko vaṇik, ahameva tena kālena tena samayena |
yanmayā vipaśyinaḥ samyaksambuddhasya prasādajātena mudgānāṃ muṣṭiḥ pātre pakṣiptā, tasmāccatvāro mudgāḥ pātre patitā avaśiṣṭā bhūmau patitāḥ, tasya karmaṇo vipākena caturṣu dvīpeṣu rājyaiśvaryādhipatyaṃ kāritam |
yaścāsau mudgaḥ pātrakaṇṭakamāhatya bhūmau patitaḥ, tasya karmaṇo vipākena trāyastriṃśān devānadhirūḍaḥ |
sacedbhikṣavaḥ sa mudgaḥ pātre patito ’bhaviṣyanna bhūmau, sthāanametadvidyate yaddeveṣu ca manuṣyeṣu ca rājyaiśvaryādhipatyaṃ kāritamabhaviṣyat |
yo ’sau otkariko vaṇik tena kālena tena samayena, sa eṣa rājā mūrdhātaḥ |
yo mūrdhāto rājā, ahameva sa tena kālena tena samayena |
yasmādevaṃ buddhe bhagavati mahākāruṇike kārāḥ kṛtā atyarthaṃ mahāphalā bhavanti mahānuśaṃśā mahādyutayo mahāvaistārikā iti, tasmādbhavabodhiḥ |
kiṃ karaṇīyam? buddhe dharme saṃghe kārāḥ karaṇīyāḥ samyakpraṇidhānāni ca karaṇīyānīti |
|
idamavocadbhagavān |
āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan |
|
iti śrīdivyāvadāne māndhātāvadānaṃ saptadaśamam |
|