Divyāvadānam

36. mākandikāvadānam

buddho bhagavān kuruṣu janapadacārikāṃ carat kalmāṣadamyamanuprāptaḥ |
tena khalu punaḥ samayena kalmāṣadamye mākandiko nāma parivrājakaḥ prativasati |
tasya sākalir nāma patnī |
tasya duhitā jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā |
tasyā asthīni sūkṣmāṇi susūkṣmāṇi, na śakyata upamā kartum |
tasyāstrīṇi saptāhānyekaviṃśatiṃ divasān vistareṇa jātimahī saṃvṛttā yāvajjātamahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate—kiṃ bhavatu dārikāyā nāmeti? jñātaya ūcuh—iyaṃ dārikā abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā |
tasyā asthīni sūkṣmāṇi susūkṣmāṇi, na śakyate upamā kartum |
bhavatu dārikāyā anupameti nāma |
tasyā anupameti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam |
sonnītā vardhitā |
mākandikaḥ saṃlakṣayati—iyaṃ dārikā na mayā kasyacit kulena dātavyā na dhanena nāpi śrutena, kiṃ tu yo ’syā rūpeṇa samo vāpyadhiko vā, tasya mayā dātavyeti |
|
atrāntare bhagavān kuruṣu janapadeṣu cārikāṃ caran kalmāṣadamyamanuprāptaḥ |
kalmāṣadamye viharati kurūṇāṃ nigame viharati |
atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya kalmāṣadamyaṃ piṇḍāya prāvikṣat |
kalmāṣadamyaṃ piṇḍāya caritvā kṛtabhaktakṛtyaḥ paścādbhaktapiṇḍapātraḥ pratikrāntaḥ |
pātracīvaraṃ pratiśāmya pādau prakṣāmya anyatamavṛkṣamūlaṃ niśritya niṣaṇṇaḥ suptoraga­rāja­bhoga­pari­piṇḍīkṛtaṃ paryaṅkaṃ baddhvā |
tena khalu samayena mākandikaḥ parivrajakaḥ puṣpasamidhasyārthe nirgato ’bhut |
adrākṣīnmākandikaḥ parivrājako bhagavantaṃ dūradevānyataravṛkṣamūlaṃ niśritya suptoraga­rāja­bhoga­pari­piṇḍīkṛtaṃ paryaṅka baddhvā niṣaṇṇaṃ bhagavantaṃ dūrādevānyataravṛkṣamūlaṃ niśritya suptoraga­rāja­bhoga­pari­piṇḍīlṛtaṃ paryaṅkaṃ baddhvā niṣaṇṇaṃ prāsādikaṃ pradarśanīyaṃ śāntendriyaṃ śāntamānasaṃ parameṇa cittavyupaśamena samanvāgataṃ suvarṇayūpamiva śriyā jvalantam |
dṛṣṭvā ca punaḥ prītiprāmodyajātaḥ |
sa saṃlakṣayati—yādṛśo ’yaṃ śramaṇaḥ prāsādikaḥ pradarśanīyaḥ sakalajanamanohārī, durlabhastu sarvastrījanasya patiḥ pratirūpaḥ prāgeva anupamāyāḥ |
labdho me jāmāteti |
yena svaṃ niveśanaṃ tenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramya patnīmā­mantra­yate—yat­khalu bhadre jānīyāh—labdho me duhiturjāmātā |
alaṃkuruṣva, anupamāṃ dadāmīti |
sā kathyati—kasya prayacchasīti? sa kathayati—śramaṇasya gautamasyeti |
sā kathayati—gacchāvastāvatpaśyāva iti |
mākandikastayā sārdhaṃ gataḥ |
dūrāttayā dṛṣṭaḥ |
tasyā antarmārge smṛtirupapannā |
gāthāṃ bhāṣate— dṛṣṭo mayā vipra sa piṇḍahetoḥ kalmāṣadamye vicaranmaharṣiḥ |
bhūratnabhā santi tasya pragacchato ’tyunnamate na caiva(?) (1)|
nāsau bhaktāṃ bhajate kumārikām |
nivarta, yāsyāmaḥ svakaṃ niveśanam |
so ’pi gāthāṃ bhāsate— amaṅgale sākalike tvaṃ māṃgalayakāle vadase hyamaṅgalam |

saceddruta samadhikṛtaṃ bhaviṣyati punarapyasau kāmaguṇyeṣu raṃsyate (2)|
iti |
sā ānupamāṃ vastrāmlakārairalaṃkṛtya saṃprasthitā |
bhagavānapi tasnādvanaṣaṇḍādanyavanaṣaṇḍaṃ saṃprashtitaḥ |
adrākṣīnmākandikaḥ parivrājako bhagavantaṃ tṛṇasaṃstaraṇakam |
dṛṣṭvā ca punaḥ patnīmā­mantra­yate—yat­khalu bhavati jānīyāh—eṣa te duhitustṛṇasaṃstaraka iti |
sā gāthāṃ bhāṣate— raktasya śayyā bhavatativikopitā dviṣṭasya śayyā sahasā nipīḍitā |
sūḍhasya śayyā khalu pādato gatā suvītarāgeṇa nisevitā nviyam |
nāsau bhartā bhajate kumārikāṃ nirvata, yāsyāmaḥ svaṃ niveśanam (3)|
amaṅgale sākalike tvaṃ maṅgalyakāle vadase hyamaṅgalam |
sāceddrutaṃ samadhikṛtaṃ bhaviṣyati punarapyasau kāmaguṇeṣu raṃsyate (4)|
adrākṣīnmākandikaḥ parivrājakaḥ |
bhagavataḥ padāni dṛṣṭvā punaḥ patnīmāmantrayate—imāni te bhavanti bhadre duhiturjāmātuḥ padāni |
gāthāṃ bhāṣate— raktasya puṃsaḥ padamutpaṭaṃ syānnipīḍitaṃ dveṣavataḥ padaṃ ca |
padaṃ hi mūḍhasya visṛṣṭadehaṃ suvītarāgasya padaṃ tvihedṛśam |
nāsau bhartā bhajate kumārikām |
nivarta, yāsyāmaḥ svakaṃ niveśanam (5)|
amaṅgale sākalike pūrvavat |
bhagavatotkaśaśabdaḥ kṛtaḥ |
aśrauṣīnmākandikaḥ parivrājako bhagavata utkāśanaśabdaṃ śuśrāva |
śrutvā ca punaḥ punaḥ patnīmāmantrayate—eṣa te bhavati huhiturjāmāturut­kāśanaśabda iti |
sā gāthāṃ bhāṣate— rakto naro bhavati hi gadadasvaro dviṣṭo naro bhavati hi khakkhaṭāsvaraḥ |
mūḍho naro hi bhavati samākulasvaro buddho hyayaṃ brāhmaṇadundubhisvaraḥ |
nāsau bhartā bhajate kumārikāṃ nivarta yāsyāmaḥ svakaṃ niveśanam (3)|
amaṅgale sākalike pūrvavat |
bhagavatā mākandikaḥ parivrājako dūrādivalokitaḥ |
adrākṣīnmākandikaḥ parivrājako bhagavantamavalokayantam |
dṛṣṭvā ca punaḥ patnīmāmantrayate sma—eṣa te bhavati duhiturjāmātā nirīkṣata iti |
sa gāthāṃ bhāṣate— rakto naro bhavati hi cañcalekṣaṇo dviṣṭo bhujagaghoraviṣo yathekṣate |
mūḍo naraḥ saṃtamasīva paśyati dvijavītarāgo yugamātradarśī |
na eṣa bhartā bhajate kumārikāṃ nivarta yāsyāmaḥ svakaṃ niveśanam (7)|
amaṅgale sākalike pūrvavat |
bhagavāṃścakramyate |
adrākṣīnmākandikaḥ parivrājako bhagavantaṃ caṃkramyamāṇam |
dṛṣṭvā ca punaḥ patnīmāmantrayate—eṣa duhiturjāmātā caṃkramyata iti |
sā gāthāṃ bhāṣate— yathāsya tetre ca yathāvalekitam yathāsya kāle sthita eva gacchataḥ |
yathaiva padmaṃ stimite jale ’sya netraṃ viśiṣṭe vadane virājate |
na eṣa bhartā bhajate kumārikāṃ nivarta yāsyāmaḥ svakaṃ niveśanam (8)|
amaṅgale sākalike tvaṃ maṅgalakāle vadase hyamaṅgalam |
saceddrutaṃ samadhikṛtaṃ bhaviṣyati punarapyayaṃ kāmaguṇeṣu raṃsyate (9)|
vaśiṣṭhośī­rama­unalāyanā(?) apatyahetoratat­kāma­mohitāḥ |
dharmo munīnāṃ hi sanātano hyayamapatyamutpāditavān sanātanaḥ (10)|
atha mākandikaḥ parivrājako yena bhagavāṃstenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramya bhagavantamidamavocat— imāṃ bhagavān paśyatu me sūtāṃ satīṃ rūpopapannāṃ pramadāmalaṃkṛtām |
kāmārthinīm yadbhavate pradīyate sahānayā sādhurivācaratāṃ bhavān |
sametya candro nabhasīva rohiṇīm (11)|
bhagavān saṃ­lakṣayati—yadyahamanupamāyā anunayavacanaṃ brūyām, sthānametadvidyate yadanupamā rāgeṇa svinnā kālaṃ kurvāṇā bhaviṣyati |
tattasyāḥ pratighavacanaṃ brūyāmiti viditvā gāthāṃ bhāṣate— dṛṣṭā mayā mārasutā hi vipra tṛṣṇā na me nāpi tathā ratiśca |
chando na me kāmaguṇeṣu kaścit |
tasmādimāṃ mūtrapurīṣapūrṇāṃ praṣṭuṃ hi yattāmapi notsaheyam (12)|
mākandiko gāthāṃ bhāṣate— sutāmimāṃ paśyasi kiṃ madīyāṃ hīnāṅginīṃ rūpaguṇairviyuktām |
chandaṃ na yenātra karoṣi cārau viviktabhāveṣviva kāmabhogī (13)|
iti |
bhagavānapi gāthāṃ bhāṣate— yasmādihārthī viṣayeṣu mūṭaḥ sa prārthayedvipra sutāṃ tavemām |
rūpopapannāṃ viṣayeṣu saktāmavītarāgo ’tra janaḥ pramūḍaḥ (14)|
ahaṃ tu buddho munisattamaḥ kṛtī prāptā mayā bodhiranuttarā śivā |
padmam yathā vārikaṇairaliptaṃ carāmi loke ’nupalipta eva (15)|
nīlāmbujaṃ kardamavārimadhye yathā ca paṅkena va nopaliptam |
tathā hyahaṃ brāhmaṇa lokamadhye carāmi kāmeṣu viviktah eva (16)|
iti |
athānupamā bhagavatā mūtrapurīṣavādena samudācaritā vītaharṣā durmanāḥ saṃvṛttā |
tasyā yadrāgaparyavasthānaṃ tadvigatam, dveṣa­parya­vasthānamutpannam, sthūlībhūtāryasthītikāvarībhūtekṣiṇī(?) |
tena sa khalu samayenānyatamo mahallo, bhagavataḥ pṛṣṭhataḥ sthito ’bhūt |
atha mahallo bhagavantamidamavocat— samantadṛṣṭe pratigṛhya nārīmasmatsametāṃ bhagavan prayaccha |
ratā vayaṃ hi pramadāmalaṃkṛtāṃ bhokṣyāmahe ghīra yathānulomam (17)|
iti |
evamukte bhaganāṃstaṃ mahallamidamavocat—apehi puruṣa, mā me puratastiṣṭheti |
sa ruṣito gāthāṃ bhāṣate— idaṃ ca te pātramidaṃ ca cīvaram yaṣṭiśca kuṇḍī ca vrajantu niṣṭhām |
imāṃ ca śikṣāṃ svayameva dhāraya dhātrī yathā hyaṅkagataṃ kumārakam (18)|
iti |
evamukte sa mahallaḥ śikṣāṃ pratyākhyāya mahānanāryo ’yamiti matvā yena mākandikaḥ pariv­rāja­kastenopa­saṃk­rāntaḥ |
upasaṃkramya mākandikaṃ pariv­rāja­kamidamavocat—anuprayacchamamāntike ’nupamāmiti |
sa paryavasthitaḥ kathayati—mahalla, draṣṭamapi te na prayacchāmi, prāgeva sparcṭumiti |
evamuktasya mākandikasya parivrājakasyāntike tādṛśaṃ paryavasthānamupannam yenoṣṇaṃ śoṇitaṃ chardayitvā kālagato narakeṣūpapannaḥ |
|
tato bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuh—paśya bhadanta, bhagavatā anupamā labhyamānā na pratigṛhīteti |
bhagavānāha—na bhikṣava etarhi, yathā atīte ’pyadhvanyeṣā mayā labhyamānā na pratigṛhītā |
tacchrūyatām |
|
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ’nyatamasmiṅkarvaṭake ’yaskāraḥ prativasati |
tena sadṛśātkulāt kalatramānītam |
pūrvavadyāvadduhitā jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā |
unnītā vardhitā mahānītaṃ saṃvṛttā |
ayaskāraḥ saṃlakṣayati—mayaiṣā duhitā na kasyacit kulena dātavyā, na rūpeṇa na dhanena, api tu yo mama śilpena samo ’bhyadhiko vā, tasyāhamenāṃ dāsyāmīti |
yāavadanyatamo māṇavo bhikṣārthī tasya gṛhaṃ praviṣṭaḥ |
sā dārikā bhaikṣamādāya nirgatā |
sa māṇavastāṃ dṛṣṭvā kathayati—dārike, tvaṃ kasyaciddattā āhosvinna datteti? sā kathayati—yadā jātāhaṃ tadaiva matpitaivāṅgīkṛtya vadati—duṣkaramasau māṃ kasyaciddāsyati |
kiṃ tava pitā vadati? yo mama śilpena samo ’bhyadhiko vā, asyāhamenāṃ dāsyāmīti |
tava pitā kīdṛśaṃ śilpaṃ jānīte? sūcīmīdṛśāṃ karoti yāvadudake plavate |
sa māṇavaḥ saṃlakṣayati—kiṃ cāpyahamanayānarthī, madāpanayo ’sya kartavya iti |
kuśalo ’sau teṣu teṣu śilpasthānakarmasthāneṣu |
tenāyaskārabhāṇḍikām yācitvā anyatra gṛhe susūkṣmāḥ sūcyo ghaṭitāḥ, yā udake plavante |
ekā ca mahatī ghaṭitā yasyāṃ sapta sūcyaḥ pratikṣiptāḥ saha tayā plavante |
sa tāḥ kṛtvā tasyāyaskārasya gṛhamāgataḥ |
sa kathayati—sūcyaḥ sūcya iti |
tayā dārikayā dṛṣṭāḥ |
sā gāthāṃ bhāṣate— unmattakastvaṃ kaṭuko ’tha vāsi acetanaḥ |
ayaskāragṛhe yastvaṃ sūcīṃ viktretumāgataḥ (19)|
iti |
so ’pi gāthāṃ bhāṣate— nāhamunmattako vāsmi kaṭuko ’hamacetanaḥ |
mānāvatāraṇārthaṃ tu mayā śilpaṃ pradṛśyate (20)|
sacetpitā te jānīyācchilpaṃ mama hi yādṛśam |
tvāṃ caivānuprayaccheta anyacca vipratam (vipulam?) dhanam (21)|
iti |
sā kathayati—kīdṛśaṃ tvaṃ śilpaṃ jānīṣe? īdṛṣīṃ sūcīṃ karomi yodake plavate |
tayā mātur niveditam—amba, śilpakarmātrāgata iti |
sā kathayati—praveśayeti |
tayā praveśitaḥ |
ayaskārabhāryā kathayati—kīdṛśaṃ tvaṃ śilpaṃ jānīṣe? tena samākhyātam |
tayā svāmine niveditaḥ |
āryaputra, ayaṃ śilpadārakaḥ |
īdṛśaṃ jānīta iti |
sa kathayati—yadyevamānaya pānīyam, paśyāmīti |
tayā pānīyasya bhājanaṃ pūrayitvopanāmitam |
tenaikā sūcī prakṣiptā |
sā plotumārabdhā |
evaṃ dvitīyā, tṛtīyā |
tataḥ sā mahatī sūcī prakṣiptā |
sāpi plotumārabdhā |
punastasyāmekā sūcī prakṣiptā |
tathāpi plotumārabdhā |
evaṃ dvitīyāṃ tṛtīyām yāvat saptasūcīṃ prakṣipya prakṣiptāstathāpi plotumārabdhāḥ |
ayaskāraḥ saṃlakṣayati—mamaiṣo ’dhikataraḥ śilpena |
asmai duhitaramanuprayacchām |
iti viditvā tāṃ dārikāṃ sarvālaṃkāravibhūṣitāṃ kṛtvā vāmena pāṇinā gṛhītvā dakṣiṇena pāṇinā bhṛṅgārakamādāya māṇavasya purataḥ sthitvā kathayati—imāṃ te ’haṃ māṇavaka duhitaramanuprayacchāmi bhāryārthāyeti |
sa kathayati—nāhamanayārthī, kiṃ tu tavaiva madāpanayaḥ kartavya iti mayā śilpamupadarśitamiti |
|
bhagavānāha—kiṃ manyadhve bhikṣavo yo ’sau māṇavaḥ, ahameva sa tena kālena tena samayena |
yo ’sāvayaskāraḥ, eṣa eva mākandikastena kālena tena samayena |
yāsāvayaskārabhāryā, eṣaivāsau mākandikabhāryā tena kālena tena samayena |
yāsāvayaskāraduhitā, eṣaivāsāvanupamā tena kālena tena samayena |
tadāpyeṣā mayā labhyamānā na pratigṛhītā |
etarhyapyeṣā mayā labhyamānā na pratigṛhītā |
|
punarapi bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuh—paśya bhadanta ayaṃ mahallako ’nupamāmāgamyānayena vyasanamāpanna iti |
bhagavānāha—bhikṣava etarhi yathātīte ’pyadhvanyeṣa anupamāmāgamya sāntaḥpuro ’nayena vyasanamāpannaḥ |
tacchrūyatām |
|
bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ siṃhakalpāyāṃ siṃhakesarī nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanaṃ pūrvavadyāvaddharmeṇa rājyaṃ kārayati |
tena khalu samayena siṃhakalpāyāṃ siṃhako nāma sārthavāhaḥ prativasati āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigrahaḥ pūrvavadyāvattena kalatramānītam |
sā āpannasattvā saṃvṛttā |
na cāsyāḥ kiṃcidamano ’jñaśabdaśravaṇam yāvadgarbhasya paripākāya |
sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānāmatyayāt prasūtā |
dārako jātah abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko gauraḥ kanakavarṇah chatrākāraśirāḥ pralambabāhurvidtīrṇalalāṭa uccaghoṇa saṃgatabhrūs tuṅganāsaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ |
tasya trīṇi saptakānyekaviṃśatiṃ divasān vistareṇa tasya jātasya jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate—kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti? jñātaya ūcuh—ayaṃ dārakaḥ siṃhasya sārthavahasya putraḥ |
bhavatu siṃhala iti nāma |
tasya siṃhala iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam |
siṃhalo dārako ’ṣṭābhyo dhātrībhyo dattaḥ pūrvavadyāvadaṣṭāsu parīkṣāsu ghaṭako vācakaḥ piṇḍitaḥ paṭupracāraḥ saṃvṛttaḥ |
tasya pitrā trīṇi vāsagṛhāṇi māpitāni haimantikaṃ graiṣmikaṃ vārṣikam |
trīṇyantaḥpurāṇi vyavasthāpitāni jyeṣṭhaṃ madhyaṃ kanīyasam |
so ’pareṇa samayena pitaramāhvayate—tāta, anujānīhi, mahāsamudramavatarāmīti |
sa kathayati—putra, tāvatprabhūtaṃ me dhanajātamasti yadi tvaṃ tilataṇḍulakulatthādi­pari­bhogena ratnāni me paribhokṣyase, tathāpi me bhogā na tanutvaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gamiṣyanti |
tadyāvadahaṃ jīvāmi, tāvat krīḍa ramasva paricāraya |
mamātyayād dhanenopārjitaṃ kariṣyasīti |
sa bhūyo bhūyaḥ kathayati—tāta, anujānīhi, mahāsamudramavatarāmīti |
sa tenāvaśyanirbandhaṃ jñātvā uktah—putra, evaṃ kuru |
kiṃ tu bhayabhairavasahiṣṇunā te bhavitavyamiti |
tena siṃhakalpāyāṃ rājadhānyāṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam—śṛṇvantu bhavantaḥ siṃhakalpanivāsino vaṇijo nānādeśābhyāgatāśca |
siṃhalasārthavāho mahā­samud­rama­vatariṣyatīti |
yo yuṣmākamutsahate siṃhalena sārthavāhena sārdhama­śulkenātarapaṇyena mahāsamudramavatartum, sa mahāsamudragamanīyaṃ paṇyaṃ samudānayatviti |
tataḥ pañcabhirvaṇikśata­ir­mahā­samudragamanīyaṃ paṇyaṃ samudānītam |
mātāpitarau bhṛtyāṃśca suhṛtsambandhibāndhavānavalokya diva­sati­thimuhūrtaprayogeṇa kṛtakautu­kama­.ṅgalas­vastyayanaḥ śakaṭairbhāraiḥ piṭakair mūṭairuṣṭrairgobhirgardabhaiḥ prabhūtaṃ mahāsamudragamanīyaṃ paṇyamādāya pañcabhirvaṇikśataiḥ saparivāraḥ saṃprasthitaḥ |
so ’nupūrveṇa grāmana­gara­nigamarāṣṭ­rāja­dhānīṣu cañcūryamāṇaḥ pattanānyavalokayan samudratīramanuprāptaḥ |
vistareṇa rākṣasīsūtraṃ sarvaṃ vācyam |
sarve te vaṇijo bālahāśvarājātpatitāḥ, tābhiśca rākṣasībhirbhakṣitāḥ |
siṃhalaka ekaḥ svastikṣemābhyāṃ jambudvīpamanuprāptaḥ |
siṃhalabhāryā yā rākṣasī sā rākṣasībhirucyate—bhagini, asmābhiḥ svakasvakāḥ svāmino bhikṣitāḥ, tvayā svāmī nirvāhitaḥ |
yadi tāvattamānayiṣyasītyevaṃ kuśalam, no cetvāṃ bhakṣayām iti |
sā saṃtrastā kathayati—yadi yuṣmākameṣa nirbandho māṃ dhariṣyatha ānayāmīti |
tāḥ kathayanti—śobhanam |
evaṃ kuruṣveti |
sā parama­bhīṣaṇarūpamabhinirmāya laghuladhveva gatvā siṃhalasya sārthavāhasya purato gatvā sthitā |
siṃhalena sārthavahena niṣkoṣamasiṃ kṛtvā saṃt­rāsitā apakrāntā |
yāvanmadhyadeśāt sārtha āgataḥ |
sā rākṣasī sārthavāhasya pādayor nipatyāha—sārthavāha, ahaṃ tāmradvīpakasya rājño duhitā |
tenāhaṃ siṃhalasārthavāhasya bhāryārthaṃ dattā |
tasya mahāsamudramadhyagatasya makareṇa matsyajātena yānapātraṃ bhagnam |
tenāhamamaṅgaleti kṛtvā choritā |
tadarhasi taṃ mamopasaṃvarayitumiti |
tenādhivāsitaṃ kṣamāpayāmīti |
sa tasya sakāśaṃ gataḥ |
viśrambhakathālāpena muhūrtaṃ sthitvā kathayati—vayasya, rājaduhitāsau tvayā pariṇitā |
mā tāmasthāne parityaja, kṣamasveti |
sa kathayati—vayasya, nāsau rājaduhitā, tāmradvīpādasau rākṣasī |
atha kathamihāgatā? tena vṛttamārocitam |
sa tūṣṇīmavasthitaḥ |
siṃhalaḥ sārthavāho ’nukramataḥ svagṛhamanuprāptaḥ |
sāpi rākṣasī svayamatīvarūpayauvanasampanna­mahā­sundarīmānuṣīrūpamāsthāya siṃ­halasadṛśanirviśeṣasundaraṃ putraṃ nirmāya taṃ putramādāya siṃhakalpāṃ rājadhānīmanuprāptā |
siṃhalasya sārthavāhasya svagṛhadvāramūle ’vasthitā |
janakāyenāsau mukhabimbakena pratyabhijñātaḥ |
te kathayanti—bhavantaḥ, jñāyantāmayaṃ dārakaḥ siṃhalasya sārthavāhasya putra iti |
rākṣasī kathayati—bhavantaḥ, parijñāto yuṣmābhiḥ |
tasyaivāyaṃ putra iti |
te kathayanti—bhagini, kuta āgatā, kasya vā duhitā tvamiti? sā kathayati—bhavantaḥ, ahaṃ tāmradvīparājasya duhitā siṃhalasya sārthavāhasya bhāryārthaṃ dattā |
mahāsamudramadhyagatasya sārthavāhasya matsyajātena yānapātraṃ bhagnam |
tenāhamamaṅgaleti kṛtvā asthāne chotitā, kathaṃcidiha saṃprāptā |
kṣudraputrāham |
arhatha siṃhalaṃ sārthavāhaṃ kṣamayitumiti |
taistasya mātāpitror niveditam |
sa tābhyāmuktah—putra, mainām tyajaduhitaraṃ rājñaḥ, kṣudraputreyaṃ tapasvinī, kṣameti |
sa kathayati—tāta, naiṣā rājaduhitā, rākṣasyeṣā tāmradvīpādihāgateti |
tau kathayatah—putra, sarvā eva striyo rākṣasyaḥ |
kṣameti |
tāta, yadyeṣā yuṣmākamabhipretā, etāṃ gṛhe dhārayata |
ahamapyanyatra gacchāmīti |
tau kathayatah—putra, sutarāṃ vayamenāṃ tavaivārthāya dhārayāmaḥ |
yadyeṣā tava nābhipretā, kimasmākamanayā? na dhārayāma iti |
tābhyāṃ niṣkāsitā |
sā siṃhakesaiṇo rājñaḥ sakāśaṃ gatā |
amātyai rājño niveditam—deva, īdṛśī rūpayauvanasampannā strī rājadvāre tiṣṭhatīti |
rājā kathayati—praveśayeti |
paśyāma iti |
sā taiḥ praveśitā |
hāriṇīndriyāṇi |
rājā tāṃ dṛṣṭvā rāgenotkṣiptaḥ |
svāgatavādasamudācāreṇa tāṃ samudācarya kathayati—kutaḥ kathamatrāgatā, kasya vā tvamiti |
sā pādayor nipatya kathayati—deva, ahaṃ tāmradvīpakasya rājño duhitā siṃhalasya sārthavāhasya bhārvārthaṃ dattā |
tasya mahāsamudramadhyagatasya makareṇa matsyajātena yānapātraṃ bhagnam |
tenāhamamaṅgaleti śrutvā asthāne chotitā, kathaṃcidiha saṃprāptā |
kṣudraputrāham |
tadarhasi deva tameva siṃhalaṃ sārthavāhaṃ kṣamāpayitumarhasi |
tena rājñā samāśvāsitā |
amātyānāmājñā dattā—gacchantu bhavantaḥ, siṃhalaṃ sārthavāhaṃ śabdayateti |
tairasau śabditaḥ |
rājā kathayati—siṃhala, enāṃ rājāduhitaraṃ dhāraya, kṣamasveti |
sa kathayati—deva, naiṣā rājaduhitā, rākṣasyeṣā tāmradvīpādihāgateti |
rājā kathayati—sārthavāha, sarvā eva striyo rākṣasyaḥ, kṣamasva |
atha tava nābhipretā, mamānuprayaccheti |
sārthavāhaḥ kathayati—deva, rākṣasyeṣā |
nāhaṃ dadāmi, na varayāmīti |
sā rājñā antaḥpuraṃ praveśitā |
tayā rājā vaśīkṛtaḥ |
yāvadapareṇa samayena rājñaḥ sāntaḥpurasyāsvāpanaṃ datvā tāsāṃ rākṣasīnāṃ sakāśaṃ gatvā kathayati—bhaginyaḥ, kim yuṣmākaṃ siṃhalena sārthavāhena? mayā siṃhakesariṇo rājñaḥ sāntaḥpurasyāsvāpanaṃ dattam |
āgaccchata, taṃ bhakṣayāma iti |
tā vikṛtakaracaraṇanāsāḥ parama­bhairavamāt­māna­mabhinirmāya rātrau siṃhakalpamāgatāḥ |
tābhirasau rājā sāntaḥpuraparivāro bhakṣitaḥ |
prabhātāyāṃ rājanyāṃ rājadvāraṃ na mucyate |
rāja­gṛhasyo­pari­ṣṭāt­kuṇapakhādakāḥ pakṣiṇaḥ paribhrāmitumārabdhāḥ |
amātyā bhaṭabalāgranaigamajanapadāśca rājadvāre tiṣṭhanti |
eṣa śabdaḥ siṃhakalpāyāṃ rājadhānyāṃ samantato visṛtah—rājadvāraṃ na mucyate |
rāja­gṛhasyo­pari­ṣṭāt­kuṇapakhādakāḥ pakṣiṇaḥ paribhramanti |
amātyā bhaṭabalagraṃ naigamajanapadāśca rājadvāre tiṣṭhantīti |
siṃhalena sārthavāhena śrutam |
sa tvaritatvaritaṃ khaṅgamādāya gataḥ |
sa kathayati—bhavantaḥ, kṣamaṃ cintayata |
tayā rākṣasyā rājā khādita iti |
amātyāḥ kathayanti—kathamatra pratipattavyamiti? sa kathayati—niśrayaṇī­māna­yata­, paśyāmīti |
tairānītā |
siṃhalaḥ sārthavāhaḥ khaṅgamādāya nirūṭhaḥ |
tena tāḥ saṃtrāsitāḥ |
tāsāṃ kāściddhastapādānādāya niṣpalāyitāḥ, kāścicchiraḥ |
tataḥ siṃhalena sārthavāhena rājakuladvārāṇi bhuktāni |
amātyai rājakulaṃ śodhitam |
paurāmātyajanapadāḥ saṃnipatya kathayanti—bhavantaḥ, rājā sāntaḥpuraparivāro rākṣasībhirbhakṣitaḥ |
kumāro nāsya, kamatrābhiṣiñcāma iti? tatraike kathayanti—yaḥ sāttvikaḥ prajñaśceti |
apare kathayanti—siṃ­halātsārthavāhāt ko ’nyaḥ sāttvikaḥ prajñaśca? siṃhalaṃ sārthavāhamabhiṣiñcāma iti |
evaṃ kurmaḥ |
taiḥ siṃhalaḥ sārthavāha uktah—sārthavāha, rājyaṃ pratīccheti |
sa kathayati—ahaṃ vaṇiksaṃvyavahāropajīvī |
kiṃ mama rājyeneti? te kathayanti—sārthavāha, nānyaḥ śaknoti rājyaṃ dhārayitum |
pratīccheti |
sa kathayati—samayena pratīcchāmi yadi mama vacanānusāriṇo bhavatha |
pratīccha, bhavāmaḥ, śobhanaṃ te |
taurasau nagaraśobhāṃ kṛtvā mahatā satkāreṇa rājye ’bhiṣiktaḥ |
tena nānādeśanivāsino vidyāvādikā āhūya bhūyasyā mātrayā vidyā śikṣitā, evamiṣvastrācāryā iṣvastrāṇi |
amātyānāṃ cājñā dattā—sajjīkriyatāṃ bhavantaścaturaṅga­bala­kāyaṃ saṃnāhitam |
siṃhalo rājā caturaṅgād­bala­kāyādvaravarāṅgān hastino ’śvān rathān manuṣyāśca vahaneṣvaropya tāmradvīpaṃ saṃprasthitaḥ |
snupūrveṇa samudratīramanuprāptaḥ |
tāsāṃ rakṣasīnāmāpaṇasthānīyo dhvajaḥ kampitumārabdhaḥ |
tāḥ saṃjalpaṃ kartumārabdhāh—bhavatyaḥ, āpaṇasthānīyo dhvajaḥ kampate |
nūnaṃ jāmbudvīpakā manuṣyā yuddhabhinandina āgatāḥ |
samanveṣāma iti |
tāḥ samudratīraṃ gatāḥ |
yāvat paśyanti anekaśatāni yānapātrāṇi samudratīramanuprāptāni |
dṛṣṭvā ca punastā ardhena pratyudgatāḥ |
tato vidyādhāribhirāviṣṭā iṣvastrācāryaiḥ saṃpraghātitāḥ |
avaśiṣṭāḥ siṃhalasya rājñaḥ pādayor nipatya kathayanti—deva, kṣamasveti |
sa kathayati—samayena kṣame, yadi yūyametanna­gara­mut­kīlayitvā anyatra gacchatha, na ca madvijite kasyacidaparādhyatheti |
tāḥ kathayanti—deva, evaṃ kurmaḥ |
śobhanam |
taṃ nagaramutkīlayitvā anyatra gatvāvasthitāḥ |
siṃhalenāpi rājñā āvāsitamiti siṃhaladvīpaḥ siṃhaladvīpa iti saṃjñā saṃvṛttā |
|
kiṃ manyadhve bhikṣavo yo ’sau simihalaḥ, ahameva sa tena kālena tena samayena |
yo ’sau siṃhakesarī rājā, eṣa eva sa mahallastena kālena tena samayena |
yā sā rākṣasī, eṣaivānupamā tena kālena tena samayena |
tadāpyeca anupamāyā arthe anayena vyavasanamāpannaḥ |
etarhyapyeṣa anupamāyā arthe anayena vyasanamāpannaḥ |
|
mākandikaḥ parivrājako ’nupamāmādāya kauśāmbīṃ gataḥ |
anyatamasminnudyāne ’vasthitaḥ |
udyānapālakapuruṣeṇa rājña udayanasya vatsarājasya niveditam—deva, strī abhirūpā darśanīyā prāsādikā udyāne tiṣṭhati |
devasyaiṣā yogyeti śrutvā rājā tadudyānaṃ gataḥ |
tenāsau dṛṣṭā |
hārīṇīndriyāṇi |
saha­darśanādevākṣiptahṛdayaḥ |
tena mākandikaḥ parivrājaka uktah—kasyeyaṃ dārikā? sa āha—deva, madduhitā deva, na kasyacid |
mama kasmānna dīyate? deva, dattā bhavatu rājñaḥ |
śobhanam |
mahārājasya bahavaḥ paṇyapariṇītāḥ |
tasya puṣpadantasya pariṇītā |
tasyāḥ puṣpadantasya prāsādasyārthaṃ dattam, pañcopasthāyikāśatāni dattāni, pañca ca kārṣāpaṇaśatāni dine dine gandhamālyanimittam |
mākandikaḥ parivrājako ’grāmātyaḥ sthāpitaḥ |
tena khalu punaḥ samayenodayanasya rājñastrayo ’grāmātyā yogandharāyaṇo ghoṣilo mākandika iti |
yāvadapareṇa samayena udayanasya rājñaḥ puruṣa upasaṃkrāntaḥ |
rājñā pṛṣṭah—kastvamiti? sa kathayati—deva priyākhyāyīti |
amātyānāmājñā dattā—bhavantaḥ, prayacchata priyākhyāyino vṛttimiti |
taistasya vṛttirdattā |
yāvadaparaḥ puruṣa upasaṃkrāntaḥ |
so ’pi rājñā pṛṣṭah—kastvamiti? sa kathayati—deva apriyākhyāyīti |
rājñā amātyānāmājñā dattā—bhavantaḥ, prayacchatāasyāpyapriyākhyāyino vṛttimiti |
te kathayanti—mā kadāciddevo ’priyaṃ śṛṇuyāt |
sa kathayati—bhavantaḥ, vistīrṇāni rājakāryāṇi |
priyacchateti |
taistasyāpi vṛttirdattā |
yāvadapareṇa samayena rājā udayanaḥ śyāmāvatī anupamā caikasmin sthāne tiṣṭhanti |
tadā rājñā kṣutaṃ kṛtam |
śyāmāvatyoktam—namo buddhāyeti |
anupamayā namo devasyeti |
anupamā kathayati—mahārāja, śyāmāavatī devasya santakaṃ bhaktaṃ bhuṅkte, śramaṇasya gautamasya namaskāraṃ karotīti |
rājā kathayati—anupame, nātra hyevam |
śyāmāvatyupāsikā |
avaśyaṃ śramaṇasya gautamasya namaskāraṃ karotīti |
sā tūṣṇīmavasthitā |
tasyāḥ preṣyadārikā uktā—dārike, yadā devaḥ śyāmāvatī ahaṃ ca rahasi tiṣṭhema, tadā tvaṃ sopānake kāṃsikāṃ pātayiṣyasīti |
evamastviti |
tayā teṣāṃ rahasyavasthitānāṃ sopānake kāṃsikā pātitā |
śyāmāvatyoktam—namo buddhāyeti |
anupamā namo devasyetyuktvā kathayati—devasya santakaṃ bhavatī bhuṅkte, śramaṇasya gautamasya namaskāraṃ karotīti |
rājā kathayati—anupame, atra mā saṃrambhaṃ kuru, upāsikaiṣā, nātra doṣa iti |
rājā udayana ekasmin divase śyāmāvatyā sakāśam bhuṅkte, dvitīyadivase ’nupamāyāḥ |
rājñā śākunikasyājñā dattā—yasmin divase śyāmāvatyā bhojanavāraḥ, tasmin divase jīvantaḥ kapiṃjalā ānetavyā iti |
śākunikena jīvantaḥ kapiṃjalā rājña upanītāḥ |
rājā kathayati—anupamāyāḥ samarpayeti |
anupamayā śrutam |
sā kathayati—deva, na mama vāraḥ |
śyāmāvatyā vāra iti |
rājā kathayati—gaccha bhoḥ puruṣa, śyāmāvatyāḥ samarpayeti |
tena śyāmāvatyāḥ sakāśamupanītah—devas­yārthāya sādhayeti |
sā kathayati—kimahaṃ śākunikāyinī? na mama prāṇātipātaḥ kalpate |
gaccheti |
tena rājñe gatvā niveditam—deva, śyāmāvatī kathayati—kimahaṃ śākunikāyinī? na mama prāṇātipātaḥ kalpate |
gaccheti |
anupamā śrutvā kathayati—deva, yadyasāvucyate śramaṇasya gautamasyārthāya sādhayeti sāmprataṃ saparivārā sādhayet |
rājā saṃlakṣayati—syādevam |
tenāsau puruṣa uktah—gaccha bhoḥ puruṣa, evaṃ vada—bhagavato ’rthāya sādhayeti |
saṃprasthito ’nupamayā pracchannamuktah—praghātayitvānayeti |
tena praghātayitvā śyāmāvatyā upanītāḥ |
deva kathayati—bhagavato ’rthāya sādhayeti |
sā saparivārā udyuktā |
śākunikena gatvā rājñe niveditam—sā deva saparivārā udyukteti |
anupamā kathayati—śrutaṃ devena? yadi tāvatprāṇātipāto na kalpate, śramaṇasyārthāya na kalpate, devasyāpi kalpate? devasya na kalpate iti kuta etat? rājā paryavasthito dhanuḥ pūrayitvā saṃprathitaḥ |
mitāmitramadhyamo lokaḥ |
aparayā śyāmāvatyā niveditam—devo ’tyarthaṃ paryavasthito dhanuḥ pūrayitvā āgacchati, kṣamayeti |
tayā svopaniṣaduktā—bhaginyaḥ, sarvā yūyaṃ maitrīṃ samāpadyadhvamiti |
tāḥ sarvā maitrīsamāpannāḥ |
rājñā ā karṇāddhanuḥ pūrayitvā śaraḥ kṣiptaḥ |
so ’rdhamārge patitaḥ |
dvitīyaḥ kṣiptaḥ |
sa nivartya rājñaḥ samīpe patitaḥ |
tṛtīyaṃ kṣeptumārabdhaḥ |
śyāmāvatī kathayati—deva, mā kṣepsyasi |
mā sarveṇa sarvaṃ na bhaviṣyatīti |
rājā vinītaḥ kathayati—tvaṃ devī nāgī yakṣiṇī gandharvī kinnarī mahoragīti? sā kathayati—na |
atha kā tvam? bhagavataḥ śrāvikā anāgāminī |
maya bhagavato ’ntike ’nāgāmiphalaṃ sākṣātkṛtam, ebhiśca pañcabhiḥ strīśataiḥ satyāni dṛṣṭānīti |
rājā abhiprasannaḥ kathayati—varaṃ te ’nuprayacchāmīti |
sā kathayati—yadi devo ’bhiprasannaḥ, yadā devo ’ntaḥpuraṃ praviśati, tadā mamāntike dharmān­vayamupasthāpayediti |
rājā kathayati—śobhanam |
evaṃ bhavatviti |
so ’nupamāyāḥ śyāmāvatyā antike dharmānvayaṃ prasādayati |
yānyasya navasasyāni navaphalāni navartukāni samāpadyante, tāni tatprathamataḥ śyāmāvatyāḥ prayacchati |
īṣryāprakṛtirmātṛgrāmaḥ |
anupamā saṃlakṣayati—ayaṃ rājā maya sārthaṃ ratikrīḍāṃ pratyanubhavati |
śyāmāvatyā navaiḥ phalair navaiḥ sasyakair navartukaiḥ kārāṃ karoti |
tadupāyasaṃvidhānaṃ kartavyam yenaiṣā praghātyata iti |
sā ca tasyāḥ praghātanāya randhrānveṣaṇatatparā avasthitā |
rājñaścānyatamaḥ kārvaṭiko viruddhaḥ |
tenaikaṃ daṇḍasthānaṃ preṣitam |
taddhatuprahatamāgatam |
evaṃ dvitīyaṃ tṛtīyam |
amātyāḥ kathayanti—devasya balaṃ hīyate, kārvaṭikasya balaṃ varthate |
yadi devaḥ svayameva na gacchati, sthānametadvidyate yat sarvathāsau durdamyo bhaviṣyati |
tena kauśāmbyāṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam—yo mama vijite kaścicchastropajīvī prativasati, tena sarveṇa gantavyamiti |
tena saṃprasthitena yogandharāyaṇa uktah—tvamiha tiṣṭheti |
sa na saṃpratipadyate |
sa kathayati—devenaiva sārdhaṃ gacchāmīti |
ghoṣilo ’pyukta evameva kathayati |
rājñā mākandikaḥ sthāpita uktaśca—śyāmāvatyā yogodvahanaṃ kartavyamiti |
saṃprasthitenāpyanuvrajan sa evamevoktaḥ |
nivartamānenāpi tena saṃpratipannam |
so ’nupamāyāḥ sakāśaṃ gataḥ |
tayā pṛṣṭah—tāta, ka iha devena sthāpitah? aham |
sā saṃlakṣayati—śobhanam |
śakyamanena sahāyena vairaniryātanaṃ kartumiti viditvā kathayati—nānujānīṣe śyāmāvatī kā mama bhavatīti |
putri, jāne sapatnīti |
tāta satyamevam |
nānujānīṣe kataro dharmo ’tyarthaṃ bādhata iti? putri, jāne īrṣyā mātsaryaṃ ca |
tāta yadyevam, śyāmāvatīṃ praghātaya |
sa kathayati—kiṃ me dve śirasī? yāvat trirapyahaṃ rājñā siṃdiṣṭah—śyāmāvatyā yogodvāhanaṃ kariṣyasīti |
bhavatu nāmāpi na gṛhītumiti |
sā kathayati—tāta, īdṛśo ’pi tvaṃ mūrkhah? asti kaścitpitā duhiturarthe vimukhaḥ, yaḥ sapatnyāḥ sakāśe atīva snehaṃ karoti? praghātayasītyevaṃ kuśalam |
no cedahaṃ paurāṇe sthāne sthāpayāmīti |
sa bhītaḥ saṃlakṣayati—strīvaśagā rājānaḥ |
syādevamiti |
sā kathayati—śobhanam |
evaṃ kuru |
sa śyāmāvatyāḥ sakāśaṃ gataḥ |
sa kathayati—devi, kiṃ te karaṇīyamasti? sā kathayati—mākandika, na kiṃcitkaraṇīyamasti |
api tvetā dārikā rātrau pradīpena buddhavacanaṃ paṭhanti, atra bhūrjena prayojanaṃ tailena masinā kalamayā tulena |
sa kathayati—devi, śobhanam |
upāvartayāmīti |
tena prabhūtamupāvartya praveśitam, dvārakoṣṭhake rāśirvyavasthāpitaḥ |
śyāmāvatī kathayati—mākandika, alaṃ paryāptaṃtī |
mākandikaḥ kathayati—devi praveśayāmi, na bhūyo bhūyaḥ praveśitavyam |
tenapaścime bhūrjabhārake ’gniṃ prakṣipya śaraḥ praveśitaḥ |
etna saṃdhukṣitena dvārakoṣṭhakaḥ prajvālitaḥ |
kauśāmbīnivāsī janakāyaḥ pradhāvito nirvāpayitum |
mākandiko niṣkoṣamasiṃ kṛtvā janakāyaṃ nirvāsayitumārabdhaḥ |
tiṣṭhata, kim yūyaṃ rājño ’ntaḥpuraṃ draṣṭum? kauśāmbyām yantrakarācāryaḥ kathayati—ahamenaṃ dvārakoṣṭhakaṃ jvalantam yantreṇānyasthānaṃ saṃkramayāmīti |
so ’pi mākandikenaivamevokto nivartitaḥ |
śyāmāvatī ṛddhyā ākāśamutplutya kathayati—bhaginyaḥ, asmābhirevaitāni karmāṇi kṛtānyupacitāni labdhasambhārāṇi pari­ṇatapratyayānyoghavatpratyupasthitānyavaśyambhāvīni |
asmābhireva kṛtyānyupacitāni |
ko ’nyaḥ pratyanubhaviṣyati? uktaṃ ca bhagavatā— naivāntarikṣe na samudramadhye na parvatānāṃ vivaraṃ praviśya |
na vidyate pṛthivīpradeśo yatra sthitaṃ na prasaheta karma (22)|
iti |
tatkarmaparāyaṇairvo bhavitavyamityuktvā gāthāṃ bhāṣate— dṛṣṭo mayā sa bhagavāṃs tiryakprākārasaṃnibhaḥ |
ājñātāni ca satyāni kṛtaṃ buddhasya śāsanam (23)|
iti |
śyāmāvatīpramukhāstāḥ striyaḥ pataṅga ivotplutyāgnau nipatitāḥ |
iti tatra śyāmāvatīpramukhāni pañca strīśatāni dagdhāni |
kubjottarā sasambhrameṇa niṣpalāyitā |
mākandikena teṣāṃ pañcānāṃ strīśatānāṃ kalevarāṇi śmaśāne choritāni |
rājakulaṃ sāntarbahiḥ śodhitam |
kauśāmbīnivāsī janakāyo nānādeśābhyāgataśca vikrośannivāritaḥ |
|
atha saṃbahulā bhikṣavaḥ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya kauśāmbīṃ piṇḍāya prāvikṣan |
aśrauṣuḥ saṃbahulā bhikṣavaḥ kauśāmbīnagare udayanasya vatsarājasya janapadān gatasya antaḥpuramagninā dagdhaṃ pañcamātrāṇi strīśatāni śyāmāvatīpramukhāni |
śrutvā ca punaḥ kauśāmbīṃ piṇḍāya praviśyā caritvā pratikramya punaryena bhagavāṃstenopasaṃkrāntā etadūcuh—aśrauṣma vayaṃ bhadanta saṃbahulā bhikṣavo kauśāmbīṃ piṇḍāya caranta udayanasya vatsa­rājas­yāntaḥ­pura­magninā dagdhaṃ pañcamātrāṇi strīśatāni śyāmāvatīpramukhāni dagdhāni |
|
bhagavānāha—bahu bhikṣavastena mohapuruṣeṇāpuṇyaṃ prasūtam yenodayanasya vatsarājasya jana­pada­gatasyāntaḥ­pura­magninā dagdhaṃ pañcamātrāṇi strīśatāni śyāmāvatīpramukhāni |
kiṃ cāpi bhikṣavastena mohapuruṣeṇa bahvapuṇyaṃ prasūtam, api tu na tā durgatiṃ gatāḥ |
sarvāḥ śuddhapudgalāḥ kālagatāḥ |
tatkasya hetoh? santi tasminnantaḥpure striyo yāḥ pañcānāmavarabhāgīyānāṃ samyojanānāṃ prahāṇādupapādukāḥ |
tatra parinirvāyiṇyo ’nāgāminyo ’nāvṛttikadharmiṇyaḥ punarimaṃ lokam |
evamrūpāstasminnantaḥpure striyaḥ santi |
santi tasminnantaḥpure striyo yāstrayāṇāṃ samyojanānāṃ prahāṇādrāgadveṣamohānāṃ kālaṃ kṛtvā sakṛdāgāminyaḥ, sakṛdimaṃ lokamāgamya duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti |
evamrūpāstasminnantaḥpure striyaḥ santi |
santi tasminnantaḥpure striyo yāstrayāṇāṃ samyojanānāṃ prahāṇācchrotāpannā avinipātadharmiṇyo niyatasamādhiparāyaṇāḥ saptakṛtvo bhavaparamāḥ saptakṛtvo devāṃśca manuṣyāṃśca saṃdhāvya saṃsṛtya duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti |
evamrūpāstasminnantaḥpure striyaḥ santi |
santi tasminnantaḥpure striyo yāḥ svajīvitahetorapi śikṣāṃ na vyatikrāntāḥ |
ityevamrūpāstasminnantaḥpure striyaḥ santi |
santi tasminnantaḥpure striyo yā mamāntike prasannacittālaṃkāraṃ kṛtvā kāyasya bhedātsugatau svargaloke deveṣūpapannāḥ |
evamrūpāstasminnantaḥpure striyaḥ santi |
āgamyata bhikṣavo yena śyāmāvatīpramukhānāṃ pañcastrīśatānāṃ kalevarāṇi |
evaṃ bhadanteti bhikṣavo bhagavataḥ pratyaśrauṣuḥ |
atha khalu bhagavān saṃbahulairbhikṣubhiḥ sārdham yena tāsāṃ pañcānāṃ strīśatāṇāṃ kalevarāṇi tenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramya bhikṣūnāmantrayate sma—etāni bhikṣavastāni pañcaśatakalevarāṇi yatra udayano vatsarājo raktaḥ sakto gṛddho grathito mūrcchito ’dhyavasāyamāpannaḥ |
tatra naiva prājñadhīḥ pādenāpi spṛśet |
gāthāṃ ca bhāṣate—mohasaṃvardhano loko bhavyarūpa iva dṛśyate |
upadhibandhanā balāstamasā parivāritāḥ |
asatsaditi paśyanti paśyatāṃ nāsti kiṃcana (24)|
iti |
evaṃ cāha—tasmāttarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam, yaddagdhasthūṇāyāmapi cittaṃ na pradūṣayiṣyāmaḥ prāgeva savijñānake kāye |
ityevaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam |
|
atha kauśāmbīnivāsinaḥ paurāḥ saṃnipatya saṃ­jalpitu­mārab­dhāh—bhavantaḥ, rājña īdṛśo ’narthaḥ saṃvṛtta |
tatko nvasmākaṃ rājña ārocayiṣyatīti? tatrekai kathayanti—yo ’sāvapriyākhyāyī sa ārocayiṣyati |
taṃ śabdayāma iti |
apare kathayanti—evaṃ kurmaḥ |
tairasāvāhūyoktah—devas­yedamīdṛśamapriyamanupūrvyā nivedayeti |
vṛttirdiyatām |
kimapriyākhyāyino vṛttirdīyata ityayaṃ sa kālaḥ |
yūyameva nivedayata |
te kathayanti—atorthameva tava vṛttirdattā |
kāryaṃ nivedayeti |
samayato nivedayāmi yadahaṃ bravīmi tatkurudhvam? brūhi, kariṣyāmaḥ |
evamanupūrveṇāsya nivedayitavyam—pañcahastiśatāni prayacchata, pañcahastinīśatāni pañcāśvaśatāni pañcavaḍavāśatāni pañcakumāraśatāni pañcakumārikāśatāni suvarṇalakṣaṃ kauśāmbyadhiṣṭhānam |
459.013 paṭe lekhayata puṣpadantaprāsādam yathā mākandikena bhūrjaṃ kalamā tailaṃ tūlamasirapaścime ca bhūrjabhāge ’gniḥ prakṣiptaḥ |
yathā dvārakoṣṭhakaḥ prajvālitaḥ, yathā kauśāmbīnivāsī janakāyo nirvāpayituṃ pradhāvitaḥ, yathā mākandikena niṣkoṣamasiṃ kṛtvā nivāritaḥ |
yathā yantrakalācārya āgatya kathayati—dvārakoṣṭhakaṃ jvalantamanyat sthānaṃ saṃkramayāmīti |
so ’pi mākandikena nivāritaḥ |
yathā śyamāvatīpramukhāni pañcastrīśatānyutplutya nipatitāni |
te kathayati—evaṃ kurmaḥ |
taiḥ pañcahastiśatānyupasthāpitāni pañcahastinīśatāni pañcāśvaśatāni pañcavaḍavāśatāni pañcakumāraśatāni pañcakumārikāśatāni suvarṇasya lakṣaṃ kauśāmbyadhiṣṭhānaṃ paṭe likhitaṃ puṣpadantaprāsādaḥ |
yathā mākandikena bhūrjaṃ kalamā tailaṃ tūlamasirapaścime bhūrjabhārake ’gniḥ prakṣipto yathā dvārako ’ṣṭhake prajvālitaḥ |
yathā kauśāmbīnivāsī janakāyo nivārpayituṃ pradhāvitaḥ |
yathā mākandikena niṣkoṣamasiṃ kṛtvā nivāritaḥ |
yathā yantrakalācārya āgatah—ahamenaṃ dvārakoṣṭhakaṃ jvalantamanyat sthānaṃ saṃkramayāmīti, so ’pi mākandikena nivāritaḥ |
yathā śyāmāvatīpramukhāni pañcastrīśatānyagnāvutplutya nipatitāni, tatsarvaṃ paṭe likhitam |
tato ’priyākhyāyino ’mātyānāṃ lekho ’nupreṣito rājña īdṛśo ’nartha utpanno ’hamasyānenopāyena nivedayiṣyāmi |
yuṣmābhiḥ sāhāyyaṃ kalpayitavyamiti |
sa teṣāṃ lekhāṃ lekhayitvā caturaṅgabalakāyayukto ’nyatamasmin pradeśe gatvāvasthitaḥ |
udayanasya ca lekho ’nupreṣitah—deva, ahamanuṣmin pradeśe rājā |
mama ca putro mṛtyunāpahṛtaḥ |
tadahaṃ tena sārthaṃ saṃgrāmaṃ saṃgrāmayiṣyāmi |
yadi tāvattvaṃ śaknoṣi yuddhena niyoktumityevaṃ kuśalam, no cetpañcahastinīśatāni pañcāśvaśatāni pañcavaḍavāśatāni pañcakumāraśatāni pañcakumārikāśatāni suvarṇasya lakṣaṃ datvā tamāneṣyāmīti |
rājña udayanasya sa kārvaṭiko balavān saṃnāmaṃ na gacchati |
so ’mātyānāṃ kathayati—bhavantaḥ, īdṛśo ’pi rājā mūrkhah? asti kaśṣinmṛtyunāpahṛtaḥ śakyata ānetum? tadgatam |
etattasyaivaṃ likhitam—mamaivaṃnāmā kārvaṭikaḥ saṃnāmaṃ na gacchati |
sa tvamasmākaṃ tāvatsāhāyyaṃ kalpaya, paścāttavāpi sāhayyaṃ karomīti |
so ’mātyaistasyaivaṃ lekho ’nupreṣitaḥ |
sa lekhaśravaṇādevāgatya kārvaṭikasya nātidūre vyavasthāpitaḥ |
kārvaṭikena śrutam |
sa saṃlakṣayati—ekena tāvadahaṃ rājñā daśa diśo viśrāntaḥ, ayaṃ ca dvitīyaḥ |
sarvathā punarapi viṣayānna tu prāṇānnirgacchāmīti |
sa kaṇṭhe ’siṃ baddhvā nirgatya rājña udayanasya pādayor nipatitaḥ |
sa rājñā udayanena karado vyavasthāpitaḥ |
athasāvapriyākhyāyī rājalīlayā rājña udayanasya sakāśaṃ gatvā kathayati—deva, mama putro mṛtyunā apahṛtaḥ |
tvaṃ mama devaḥ sāhāyyaṃ kalpayatu |
ahaṃ tena sārdhaṃ saṃgrāmaṃ saṃgrāmayiṣyāmīti |
yadi tāvattvaṃ śaknoṣi yuddhena nirjetumiyevaṃ kuśalam, no cetpañcahastiśatāni pañcahastinīśatāni pañcavaḍavāśatāni pañcakumāraśatāni pañcakumārikāśatāni suvarṇasya lakṣaṃ datvā tamāneṣyāmīti |
udayano rājā kathayati—priyavayasya, mūrkhastvam |
asti kaścicchakyate mṛtyoḥ sakāśādānetumiti? sa kathayati—deva, na śakyate |
yadyevam, imaṃ paṭaṃ paśyeti |
tena paṭaḥ prasātitaḥ |
rājā paṭaṃ nirīkṣya marmavedhaviddha iva ruṣyamāṇaḥ kathayati—bhoḥ kim? kathayati—bhoḥ puruṣa, kiṃ kathayasi śyāmāvatīpramukhāni pañca strīśatānyagninā dagdhānīti? sa paṭṭaṃ mauliṃ cāpanīya gāthāṃ bhāṣate— nāhaṃ narendro na narendraputraḥ pādopajīvī tava deva mṛtyaḥ |
athāpriyasyeva nivedanārthamihāgato ’haṃ tava pādamūlam (25)|
iti |
rājā sutarāṃ nirīkṣya vicārayati |
iyaṃ kauśāmbī nagarī, idaṃ rājakulam, ayaṃ mākandikaḥ puṣpadantaṃ prāsādaṃ bhūrjādinā prayogeṇa dahati, imāni śyāmāvatīpramukhāni pañca strīśatānyagninā dahyamānānyutplutya nipatitānīti |
vicārya kathayati—bhoḥ puruṣa, kiṃ kathayasi śyāmāvatī dagdheti? deva, nāhaṃ kathayāmi api tu deva eva kathayati |
bhoḥ puruṣa, upāyena me tvayā niveditam, anyathā te mayāsinā nikṛntitamūlaṃ śiraḥ kṛtvā pṛthivyāṃ nipātitamanvabhavisyadityutkvā mūrcchitaḥ pṛthivyāṃ nipatitaḥ |
tato jalapariṣekeṇa pratyāgataprāṇaḥ kathayati—saṃnāhayata bhavantaścaturaṅga­bala­kāyam |
kauśāmbīṃ gacchāma iti |
amātyaiścaturaṅga­bala­kāyaṃ saṃnāhitam |
rājā kauśāmbīṃ saṃprasthitaḥ |
anupūrveṇa saṃprāptaḥ |
tena paurāṇāṃ sakāśāt sarvaṃ śrutam |
tairamarṣitam |
tamārāgitam |
tato yogandharāyaṇasyājñā dattā—gaccha mākandikamanupamayā saha yantragṛhe prakṣipya dahyatām |
tato yogandharāyaṇena suguptaṃ bhūmigṛhe prakṣipya sthāpitaḥ |
rājñaḥ saptame divase śoko vigataḥ |
sa vigataśokaḥ |
sa kathayati—yogandharāyaṇa, kutrānupameti? tena yathāvṛttaṃ niveditam |
rājā kathayati—śobhanam |
mākandikena śyāmāvatī praghātitā, tvayāpyanupamayā saparivārayā sārdhaṃ mayā pravrajitavyaṃ jātamiti |
yogandharāyaṇaḥ kathayati—deva, ityarthameva mayā asau bhūmigṛhe prakṣipya sthāpitā |
paśyāmi tāvadyadi jīvatīti |
tenāsau bhūmigṛhādānītā tadavasthānākliṣṭā amlānaśarīrā |
rājā dṛṣṭvā saṃ­lakṣayati—yatheyamamlānā, neiṣā nirāhārā |
nūnamanayā parapuruṣeṇa sārdhaṃ paricāritamiti viditvā kathayati—anupame, anyena paricāritamiti? sā kathayati—śāntaṃ pāpam, nāhamevaṃkāriṇī |
kathaṃ jāne? abhiśraddadhasi tvaṃ bhagavatah? abhiśraddadhe gautame |
tatttadā śramaṇo gautamaḥ, idānīṃ bhagavān |
api tu kiṃ navaśavāyā arthe bhagavantaṃ pravakṣyāmi, śyāmāvatyā arthe pravakṣyāmīti viditvā yena bhagavāṃstenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ |
udayano vatsarājo bhagavantamidamavocat—kiṃ bhadanta śyāmāvatīpramukhaiḥ pañcabhiḥ strīśataiḥ karma kṛtam yenāgninā dagdhāni? kubjottarā anukrameṇa niṣpalāyiteti |
bhagavānāha—ābhireva mahārāṭ karmāṇi kṛtānyupacitāni labdhasambhārāṇi pariṇatapratyayāni pūrvavadyāvatphalanti khalu dehinām |
|
bhūtapūrvaṃ mahārāja vārāṇasyāṃ nagaryā brahmadatto rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca pūrvavadyāvaddharmeṇa rājyaṃ kārayati |
asati buddhānāmutpāde pratyekabuddhā loka utpadyante hīnadīnānukampakāḥ prāntaśayanāsanabhaktā ekadakṣiṇīyā lokasya |
yāvadanyatamaḥ pratyekabuddho janapadacārikāṃ caran vārāṇasīmanuprāptaḥ |
so ’nyatamasminnudyāne kuṭikāyāmavasthitaḥ |
rājā ca brahmadattaḥ sāntaḥ­pura­pari­vārastadud­yānaṃ nirgataḥ |
tā antaḥpurikās trīḍāpuṣkiriṇyāṃ snātvā śītenānubaddhāḥ |
tato ’gramāhiṣyā preṣyadārikoktā—dārike, śītenātīva bādhyāmahe |
gaccha, etasyāaṃ kuṭikāyāmagniṃ prajvalayeti |
sā ulkāṃ prajvalya gatā |
paśyati taṃ pratyekabuddham |
tayā tasyā niveditam—devi, pravrajito ’syāṃ tiṣṭhatīti |
sā kathayati—pravrajito vā tiṣṭhatu, agniṃ datvā tāṃ prajvalayeti |
tayā na dattam |
tatastayā kupitayā svayameva dattam |
sa pratyekabuddho nirgataḥ |
ābhiḥ sarvābhirantaḥpurikābhiranumoditam |
devi, śobhanaṃ tvayā yadagnirdattaḥ |
sarvā vayaṃ prataptā iti |
sa pratyekabuddhaḥ saṃlakṣayati—kṣatā etāstapasvinya upahatāśca |
mā atyantakṣatā etā bhaviṣyanti |
anugrahamāsāṃ karomīti |
sa tāsāmanukampārthaṃ tata evākāśamutplutya tapana­varṣaṇavidyotanaprātihāryāṇi kartumārabdhaḥ |
āśu pṛthagjanasya ṛddhirāvarjanakarī |
tā mūlanikṛntita iva drumaḥ pādayor nipatya kṣamayitumārabdhāḥ |
avatarāvatara sadbhūtadakṣiṇīya, asmākaṃ kāmapaṅkanimagnānāṃ hastod­dhāra­manuprayaccheti |
sa tāsāmanukampārthamavatīrṇaḥ |
tāni tasmin kārāṃ kṛtvā praṇidhānaṃ kārtu­mārab­dhāh—yadasmābhirevaṃ sadbhūtadakṣiṇīye ’pakāraḥ kṛtaḥ, mā asya karmaṇo vipākamanubhavema |
yattu kārāḥ kṛtāḥ, anena vayaṃ kuśalamūlenaivaṃvidhānāṃ dharmāṇāṃ lābhinyo, bhavema, prativiśiṣṭataraṃ cātaḥ śāstāramāragayema iti |
|
kiṃ manyase mahārāja tadā sāsau rājño brahmadattasyāgramahiṣī, eṣaiva sā śyāmāvatī tena kālena tena samayena |
yāni pañca strīśatāni, etānyeva tāni pañca strīśatāni tāni tena kālena tena samayena |
yā sā preṣyadārikā, eṣaivāsau kubjottarā tena kālena tena samayena |
yadābhiḥ pratyekabuddhasya kuṭikāṃ dagdhvā anumoditam, tasya karmaṇo vipākena bahūni varṣāṇi narakeṣu patkā yāvadetarhyapi dṛṣṭasatyā agninā dagdhāḥ |
kubjottarā anukrameṇa niṣpalāyitā |
yatpraṇidhānaṃ kṛtaṃ mamāntike satyadarśanaṃ kṛtam |
iti hi mahārāja ekāntakṛṣṇānāṃ karmāṇāṃ pūrvavadyāvadevamābhogaḥ karaṇīyaḥ |
ityevaṃ te mahārāja śikṣitavyam |
atrodayano vatsarājo bhagavato bhāṣitamabhinindyānumodya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavato ’ntikātprakrāntaḥ |
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuh—kiṃ bhadanta kubjottarayā karma kṛtam yena kubjā saṃvṛttā? bhagavānāha—kubjottarayaiva bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtānyupacitāni pūrvavadyāvad phalanti khalu dehinām |
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati pūrvavadyāvaddharmeṇa rājyaṃ kārayati |
naimittikairdvādaśavārṣikā anāvṛṣṭirādiṣṭā |
rājñā vārāṇasyāmevaṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam—yasya dvādaśavārṣikaṃ bhaktamasti, tena sthātavyam |
yasya nāsti tenānyatra gantavyamiti yataḥ kolenāgantavyamiti |
tena khalu samayena vārāṇasyāṃ saṃdhāno nāma gṛhapatiḥ prativasati āḍhyo mahādhano mahābhoga iti vistaraḥ pūrvavadyāvad vaiśravaṇadhanapratispardhī |
tena koṣṭhāgārika āhūyoktah—bhoḥ puruṣa, bhaviṣyati mama saparivārasya dvādaśa varṣāṇi bhaktamiti? sa kathayati—ārya, bhaviṣyatīti |
asati buddhānāmutpāde pratyekabuddhā loka utpadyante pūrvavadyāvadbhoḥ puruṣa, vinyasya pravrajitasahasrasya mama dvādaśa varṣāṇi bhaktamiti |
sa kathayati—ārya, bhabiṣyatīti |
tena teṣāṃ pratijñātam |
dānaśālā māpitāḥ |
pūrvavattatra dine dine pratyekabuddhasahasraṃ bhuṅkte |
tatraikaḥ pratyekabuddho glānaḥ |
so ’nyatamasmin dine nāgacchati |
sandhānasya duhitā kathayati—tāta, eko ’dya pravrajito nāgata iti |
sa kathayati—putri, kīdṛśa iti |
sā pṛṣṭhaṃ vināmayitvā kathayati—tāta, īdṛśa iti |
yadanayā pratyekabuddho vināḍitaḥ, tasya karmaṇo vipākena kubjā saṃvṛttā |
punarapi bhikṣavo buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuh—kiṃ bhadanta, kubjottarayā karma kṛtam yena śrutadharāa jāteti? bhagavānāha—tena kālena tena samayena pratyekabuddhānām yaḥ saṃghasthaviraḥ sa vāyvādhikaḥ |
tasya muñjānasya pātraṃ kampate |
tasya saṃdhānaduhitrā hastāt kaṭānavatārya sa pratyekabuddha uktah—ārya, taistatpātraṃ sthāpayeti |
tena tatra sthāpitam |
niṣkampamavasthitam |
tayā pādayor nipatya praṇidhānaṃ kṛtam |
yathaiva tatpātraṃ niṣkampamavasthitam, evameva mamāpi saṃtāne ye dharmāḥ praviśeyuḥ, te niṣkrampaṃ tiṣṭhantvati |
yattayā praṇidhānaṃ kṛtaṃ tasya karmaṇo vipākena śrutadharā saṃvṛtā |
|
punarapi bhikṣavo bhagavantaṃ papracchuh—kiṃ bhadanta kubjottarayā karma kṛtam yena dāsīsaṃvṛtteti? bhagavānāha—anayā bhikṣavastatraiśvaryamadamattayā parijano dāsīvādena samudācaritaḥ |
tasya karmavipākena dāsī saṃvṛttā |
|
punarapi bhikṣavo bhagavantaṃ papracchuh—kiṃ bhadanta anupamayā karma yadeṣā nirāhārā bhūmigṛhe sthāpitā amlānagātrī cotthitā |
bhagavānāha—anupamayaiva bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtānyupacitāni pūrvavadyāvatphalanti khalu dehinām |
|
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ’nyatamasmin karvaṭake dve dārike anyonyasaṃstutike kṣatriyadārikā brāhmaṇadārikā ca |
asti buddhānāmutpāde pratyekabuddhā loke utpadyante hīnadīnānukampakāḥ prāntaśayanāsanabhaktā ekadakṣiṇīyā lokasya |
yāvadanyatamaḥ pratyekabuddho ’nyatamasmiñchānte pradeśe rātriṃ vāsamupagataḥ |
aparasmin divase pūrvāhṇe nivāsya piṇḍārthī pracalitaḥ |
taṃ dṛṣṭvā te dārike prasādite, asmai praṇītānnapūrṇaṃ pātraṃ prayacchataḥ |
tatkarmaṇo vipālenānupamā jātā, ekā ghoṣilasya gṛhapaterduhitā jātā mahāsundarī śrīmatī nāma |
ekasmin samaye rājñā dṛṣṭā pṛṣṭā ca—kasyeyaṃ kanyā? māntribhiḥ kathiyam—ghoṣilasya gṛhapateḥ |
tato ghoṣilo gṛhapatiḥ samāhūyoktah—gṛhapate, tava duhiteyaṃ kanyā? sa prāha—mama deva |
kasmānmama na dīyate? dīyatāṃ mahyam |
sa prāha—deva, dattā bhavatu |
ghoṣilena gṛhapatinā dattā |
udayanena vatsarājenāntaḥpuraṃ praveśya mahatā śrīsamudayena pariṇītā |
apareṇa samayena rājā uktah—deva, bhikṣu­darśanamabhikāṅkṣāmīti |
sa kathayati—ākāṅkṣase kiṃ tu bhikṣavo rājakulaṃ praviśānti |
deva, ahaṃ nāma dārakaṃ praveśitā |
sarvathā yadi bhikṣudarśanaṃ na labhe, adyāgreṇa na bhokṣye na pāsya iti |
sā anāhāratāṃ pratipannā |
rājñā ghoṣilo gṛhapatiruktah—gṛhapate, na tvaṃ duhitaraṃ pratyavekṣase? deva, kim? anāhāratāṃ pratipannā |
kimartham? bhikṣudarśanamākāṅkṣate |
tadātmano gṛhe bhaktaṃ sādhitvā kāyām(?) bhikṣusaṃghamupanimantrya bhojaya, antareṇa ca dvāraṃ chedayeti |
rājño ghoṣilasya ca saṃsaktasīmaṃ gṛham |
ghoṣilena gṛhapatinā dvāraṃ chinnam |
tato bhūri karma kārayitvā yena bhagavāṃstenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ |
ekāntaniṣaṇṇaṃ ghoṣilaṃ gṛhapatiṃ bhagavān dharmyayā kathayā saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati |
anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā saṃdarśya samādāpya samuttejya saṃpraharṣya tuṣṇīm |
atha ghoṣilo gṛhapatirutthāyāsanādyena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya bhagavantamidamavocat—adhivāsayatu me bhagavāñchvo ’ntargṛhe bhaktena mama nimantritaṃ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena |
pūrvavadyāvadbhagavato dūtena kālamārocayati—samayo bhadanta, sajjaṃ bhaktam yasyedānīṃ bhagavān kālāṃ manyata iti |
463.0bhagavānaupadhike sthitaḥ |
śāriputrapramukho bhiṣusaṃghaḥ saṃprasthitaḥ |
pañcabhiḥ kāraṇairbuddhā bhagavanta aupadhike tiṣṭhanti—abhinirhṛtaṃ manrtayate sma |
caturṇāmāyuṣmanta ājñā akopyā tathāgatasyārhataḥ samyaksambuddhasya, arahato bhikṣoḥ kṣīṇāśravasya upadhivārakasya, rājñaśca kṣatriyasya mūrdhnābhiṣiktasya |
smṛtimupasthāpayati—praviśāmeti |
sa praviśya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ |
atha śrīmatī devī sukhopaniṣaṇṇaṃ śāriputrapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā pūrvavadyāvannīcataramāsanaṃ gṛhītvā purastānniṣaṇṇā dharmaśravaṇāya |
athāyuṣmāñchāriputraḥ śrīmatīṃ devīṃ dharmyayā kathayā saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati |
sā satyāni na paśyati |
āyuṣmāñchāriputraḥ saṃlakṣayati—kimāsyāḥ santi kānicitkuśalamūlāni? na santīti paśyati |
santi kasyāntike pratibaddhāni? paśyatyātmanaḥ |
tasya dharmaṃ deśayato vicārayataśca sūryāstaṃgamanasamayo jātaḥ |
bhikṣava utthāyāsanātprakrāntāḥ |
āyuṣmāñchāriputraḥ saṃlakṣayati—kiṃ cāpi bhagavatā nānujñātam, sthānametadvidyate yadetadeva pratyakṣaṃ kṛtvā anujñāsyatīti |
sa vineyāpekṣayā tatraivāvasthitaḥ |
tena tasyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ ca prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā śrīmatyā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ pūrvavadyāvatsarvaṃ vādyaṃ triśaraṇagamabhiprasannam |
athāyuṣmāñchāriputraḥ śrīmatīṃ satyeṣu pratiṣṭhāpya prakrānto yena bhagavāṃstenopasaṃkrāntaḥ |
upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ |
ekānte niṣaṇṇa āyuṣmāñchāriputra etatprakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavate vistaraṇārocayati |
bhagavānāha—sādhu sādhu śāriputra, saptānāmājñā akopyā—tathāgatasyārhataḥ samyaksambuddhasya, arhato bhikṣoḥ kṣīṇāśravasya, rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhnābhiṣiktasya, saṃghasthavirasya, upadhivārikasya, ācāryasya, upādhyāyasya |
atha bhagavāñchikṣākāmatayā varṇaṃ bhāṣitvā pūrvavadyāvat pūrvikā prajñaptaḥ |
iyaṃ cābhyanujñātā—evaṃ ca me śrāvakairvinayaśikṣā­pada­mupadeṣṭavyam |
yaḥ punarbhikṣuranirgatāyāṃ rajanyāmanudgate ’ruṇe anirhṛteṣu ratneṣu ratnasaṃmateṣu vā rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhnābhiṣiktasya indrakīlaṃ vā idrakīlasāmantaṃ vā samatikrāmedanyatra tadrūpātpratyayāt pāpāntiketi |
yaḥ punarbhikṣurityudāyī iti, so vā punaranyo ’pyevaṃjātīyah anirgatāyāṃ rajanyāmityaprabhātāyām, anudgata ityanudite aruṇe iti, aruṇo nīlāruṇaḥ pītāruṇas tāmrāruṇaḥ |
tatra nīlāruṇo nīlābhāsaḥ, pītāruṇaḥ pītābhāsaḥ, tāmrāruṇas tāmrābhāsaḥ |
iha tu tāmrāruṇo ’bhipretaḥ |
ratneṣu veti ratnānyucyante maṇayo muktā vaiḍūryaṃ pūrvavadyāvaddakṣiṇāvartaḥ |
ratnasaṃmateṣu veti ratnasaṃmatamucyate sarvaṃ saṃgrāmāvacaraśastraṃ sarvaṃ ca gandharvāvacaraṃ bhāṇḍam |
rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasyeti vā rājye stryapi rājyābhiṣikeṇābhiṣiktā bhavati, rājā sā kṣatriyo mūrdhnābhiṣiktaḥ |
kṣatriyo ’pi brāhmaṇo ’pi vaiśyo ’pi śūdro ’pi rājyābhiṣekeṇābhiṣikto bhavati rājā kṣatriyo mūrdhnābhiṣiktaḥ |
indrakīlaṃ veti traya indrakīlaḥ |
nagare indrakīlo rājakule indrakīlo ’ntaḥpura indrakīlaśca |
indrakīlasāmantaṃ veti tatsamīpam |
samatikramedapi vigacchet |
anyatra tadrūpātpratyayāditi tadrūpaṃ pratyayaṃ sthāpayitvā |
pāpāntiketi dahati pacati yātayati pūrvavat |
tatrāpattiḥ kathaṃ bhavati? bhikṣuraprabhāte prabhātasaṃjñī nagarendrakīlaṃ samatikrāmati, āpadyate duṣkṛtām |
aprabhāte vaimatikaḥ, āpadyate duṣkṛtam |
prabhāte aprabhātasaṃjñī, athāpadyate duṣkṛtam |
prabhāte vaimatikaḥ, āpadyate duṣkṛtam |
bhikṣuraprabhāte aprabhātasaṃjñī antaḥpurendrakīlam asmatikrāmati āpadyate pāpāntikam |
prabhāte ’prabhātasaṃjñī āpadyate duṣkṛtam |
prabhāte vaimatikaḥ, āpadyate duṣkṛtam |
anāpattih—rājā śabdayati—devyaḥ kumārā āmātyā aṣṭānāmantarāyāṇāmant­yata­mān­yata­mamupathitaṃ bhavati rājā caurama­nuṣyāmanuṣyavyālāgnyudakānām |
anāpattirādikarmikasyeti pūrvavat |
|
iti śrīdivyāvadāne mākandikāvadānaṃ samāptam |
|