Mahāvastu

21. The Birth of the Buddha Dīpaṃkara

sarveṣāṃ bodhisatvānāṃ mātaro paripūrṇe daśame māse prasūyanti || daśame māse pūrṇe sudīpā nāma devī rājānam arcimaṃ āha || deva abhiprāyo me padmavanaṃ udyānaṃ nirgantuṃ || rājā devīye sudīpāye śrutvā amātyān āha || padmavanam udyānaṃ sāntaḥpuro niṣkramiṣyāmi krīḍārtham iti ||

padminivanaṃ sucapalaṃ apagatatṛṇakhaṇḍa­patra­saṃs­kāraṃ |
varasurabhikusumanikaraṃ karotha gandhodakasugandhaṃ ||

padminivane ca vātā tamāla­patra­gandhavāsitaśarīrā |
siñcantu amṛtagandhāṃ madajananā ca palāyantu ||

agaruvaradhūpagarbhā samonamantu nabhato jaladharā taṃ |
padminivanaṃ chādetuṃ varacūrṇarasākulaṃ kṣipraṃ ||

ekaikaṃ ca drumavaraṃ dukūlapaṭṭorṇakośikārehi |
kalpayatha kalpavṛkṣān* yatha divi devapradhānasya ||

devā ca devakanyā ca gandhamālyā gṛhya padminivana-udyānam arcimato āgacchanti ||

sphaṭi­kama­ṇikuṇḍaladharā vigalitavasanā pralambamaṇihārā |
ādāya gandhamālyaṃ gaganapathagatā olīyanti ||

māndāravāṇa bharitā kācit saṃgeriyo bharitvāna |
haricandanasya kācit kāci punaḥ kalpaduṣyāṇāṃ ||

sthalajajalajaṃ ca mālyaṃ gṛhītvā apsarā muditacittā |
ratanā ābharaṇāni ca jambudvīpaṃ abhimukhīyo ||

caturāśītim anūnaṃ chatrasahasrāṇi devakanyāyo |
kanakaratanāmayāni ādāya nabhe pralīyanti ||

kūṭā­gāra­śatehi sphaṭikamaṇicitrehi lepanalepitaiḥ |
bharitam api antarīkṣaṃ duṣya­śata­samucchritapatākaṃ ||

gajaśvasanasannikāśā śāradameghā cābhivirocanti |
varasurabhikusumagandhā kamalotpalacampakavimiśrā ||

bhujagapatino pi muditā meghehi sugandhatoyabharitehi |
abhyokiranti gagaṇaṃ anyāni ca adbhutaśatāni ||

atha mahāmaudgalyāyana rājā arcimo mahātā rājānubhāvena mahatā rāja-ṛddhiye mahatīye vibhūṣāye sāntaḥpuro padminīvanam udyānaṃ niryāsi ||

avagāhya taṃ vanavaraṃ devī sakhiparivṛtā jinajanetrī |
vicarati citrarathe devī amaravadhu yathā ratividhijñā ||

atha mahāmaudgalyāyana sudīpā devī sakhīhi saṃparivṛtā padminīye purimapaścimavedihi vitatavitānehi vicitraduṣyaparikṣiptehi osaktapaṭṭadāmakalāpehi lepanalepitehi dhūpanadhūpitehi muktapuṣpāvakīrṇehi vedikājāla­saṃ­pratikṣiptehi ucchritacchatradhvajapatākehi nāvāyānehi prakrīḍitā || atha sudīpāye devīye nāvāyānena kaḍḍhīyantiye kila cittaṃ utpannaṃ | nāvāto otariṣyāmīti || bodhisatvānubhāvena ca madhye taḍāgasya dvīpo prādurbhūto samo aviṣamo suvarṇavālikāsaṃstṛto tṛṇāni ca jātāni mṛdūni nīlāni tūlasaṃsparśopamāni mayūragrīvāsannikāśāni caturaṅgulaṃ pṛthivīto nikṣipte pade onamanti vṛkṣāṇi cātra prādūrbhūtāni phalopetāni sumanojñāni || devī tamhi dvīpe pratiṣṭhitā || na khalu punar mahāmaudgalyāyana bodhisatvamātā śayānā niṣaṇṇikā vā bodhisatvaṃ janeti | na khalu mahāmaudgalyāyana bodhisatvamātā bodhisatvaṃ pittena vā śleṣmeṇa vā rudhireṇa vā anyatarānyatareṇa vā aśucināpariśuddhaṃ janeti atha khalu ucchāditasnāpitaviśadagātraṃ yeva bodhisatvaṃ janeti ||

sā parikilantakāyā drumasya śākhāṃ bhujāya avalambya |
pravijṛmbhitā salīlā tasya yaśavato jananakāle ||

atha viṃśatiṃ sahasrā marukanyā āśu-r-eva sannipatitā |
devīṃ kṛtāṃjalipuṭāḥ idam avaca prasannasaṃkalpāḥ ||

adya jarāvyādhimathanaṃ janayiṣyasi amaragarbhasukumāraṃ |
devī divi bhuvi mahitaṃ hitaṃ hitakaraṃ naramarūṇāṃ ||

mā khu janayī viṣādaṃ parikarma vayaṃ tavaṃ kariṣyāmaḥ |
yaṃ kartavyam udīraya dṛśyatu kṛtam eva tat sarvaṃ ||

atha caturi lokapālā saparivārā āśu-r-eva sannipatitā |
divyapraveṇihastā devim upagatā pradakṣiṇato ||

sarve pi devasaṃghā devīṃ parivārayitva ākāśe |
sthitā mālyagandhahastā svaparivāreṇopaśobhanti ||

bodhisatvo smṛto saṃprajāno mātaram abādhamāno dakṣiṇena pārśvena prādurbhavati ||

dakṣiṇena hi pārśvena jāyante puruṣottamāḥ |
sarve puruṣaśārdūlā bhavanty atravihāriṇaḥ ||

kin taṃ na bhidyate pārśvaṃ tasyā jinajanetriye |
janentiye naraśreṣṭhaṃ vedanā ca na jāyati ||

manomayena rūpeṇa prādurbhonti tathāgatā |
evaṃ na bhidyate pārśvaṃ vedanā ca na jāyate ||

garbhāvāsa­pari­śrānto saptadhā vikramate bhuvi |
diśāṃ ca praviloketi mahāhāsaṃ ca ūhati ||

atra kiṃ kāraṇam uktaṃ yaṃ sapta kramate kramān* |
na ca aṣṭa na ca ṣaṣṭi atra āgamanaṃ śṛṇu ||

garbhāvāsapariśrānto sarvalokahito muniḥ |
paścimo garbhāvāso yaṃ atha vegena prakrami ||

bhūmau saptakrame nyaste devasaṃghā nilīyatha |
sahasā lokapālānām aṃkehi dharito muniḥ ||

atha varṣaṃ samutpadyi divyakusumaśīkaraḥ |
mandāravarajākīrṇaṃ divyacandanasaṃkulaṃ ||

dīrghakālaṃ udagrāś ca suramukhyāgradhūpanaṃ |
pramuṃciṣu vibhūṣārthaṃ tasya uttamabuddhinaḥ ||

yad arthañ ca viloketi diśāṃ apratipudgalaḥ |
tatrāham āgamaṃ vakṣye upadeśaṃ manoramaṃ ||

na so vidyati satvānāṃ deveṣu manujeṣu ca |
yasyaivaṃ saṃbhavo bhavet* garbhokramaṇam eva ca ||

khadyota­kana­kanirbhāsaṃ pārśvaṃ jinajanetriye |
jāyate yadā sarvajñaḥ jāyanto carame bhave ||

jātamātrasya tac cittaṃ abhūt pravaravādino |
asti kaścit samabuddhi me cc’ etaṃ tarkaṃ nivartituṃ ||

kecit saṃsārapāśena arttiyante yathā ahaṃ |
ityarthaṃ puruṣādityo diśāṃ sarvāṃ nirīkṣati ||

atha diśā vilokento paśyati vadatāṃ varo |
devakoṭisahasrāṇi tasmāt* hāsaṃ pramuṃcati ||

taṃ jātamātram ity āhu devatā mārakāyikā |
cāturdvīpo mahākośo cakravartī bhaviṣyasi ||

athāsya hāso saṃbhavati na mama satvābhijānatha |
sarvajño sarvadarśī ca bhaviṣyaṃ puruṣottamaḥ ||

evam etaṃ praśaṃsanti viśeṣā upadeśakāḥ |
tathā hi narasiṃhānāṃ śāsanaṃ saṃprakāśitaṃ ||

yaṃ tiṣṭhantī janaye vīraṃ saṃkusumiteṣu śāleṣu |
śarīram avalambyamānā taṃ anativaraṃ jinaṃ vande ||

saṃpratijāto sugato samehi padehi dharaṇiṃ avatiṣṭhet* |
sapta ca padāni agamā sarvāṃ ca diśāṃ vilokesi ||

taṃ sāmaṃ caṃkramantam anvāgami vījanaṃ ca cchatraṃ ca |
mā varaviduno kāye daṃśā maśakā ca nipatensuḥ ||

saṃpratijātaṃ sugataṃ devā prathamaṃ jinaṃ pratigṛhṇe |
paścāc ca taṃ manuṣyāḥ anativaraṃ aṅke dhārensuḥ ||

pratyagrahensu devāḥ sugataṃ dvātriṃśalakṣaṇapradarśiṃ |
paścāc ca taṃ manuṣyā anativaraṃ aṃke dhārensuḥ ||

nirvāyensu pradīpā mānuṣakā obhāsita ’bhūl lokaṃ |
saṃpratijāte sugate ulkādhāre naramarūṇāṃ ||

saṃpratijāte sugate udakārthikā pradhāvinsuḥ |
atha purato udupānā pūrā mukhato viṣyandensu ||

dvi vāridhārā udgami ekā śītasya ekā uṣṇasya |
yatra snapayensu sugataṃ vigrahaṃ iva jātarūpasya ||

saṃpratijāte sugate bodhisatvamātā akṣatā caiva abhūṣi avraṇā bodhisatvasyaiva tejena || sampratijāte khalu punar mahāmaudgalyāyana bodhisatve bodhisatvamātuḥ kukṣi pratipūrṇā yeva abhūṣi anārabdhā ca bodhisatvasyaiva tejena || saṃpratijāte khalu punar mahāmaudgalyāyana bodhisatve antaradvīpe candanavanaṃ prādurbhave bodhisatvasya upabhogaparibhogam āgacche bodhisatvasyaiva tejena || tatra devaputraśatasahasrāṇi saha gacchanti gandhamālyahastā bodhisatvasya pūjārthaṃ || devaputro devaputraṃ pṛcchati kahiṃ gamiṣyasīti || so tān āha ||

eṣā prasūṣyati narendravadhūttamaṃ taṃ
vatsaṃ vibuddha­varapuṣkaragarbhagauraṃ |
yo prāpsyate dharaṇimaṇḍagatottamārthaṃ
māraṃ nihatya sabalaṃ tam upemi vīraṃ ||

amrakṣitā garbhamalena gātrā
jātaṃ jale paṃkajam uttamaṃ vā |
vapuṣmato bālaraviprakāśo
sabrahmakān amarān abhibhoti ||

tato jātamātro kule arcimasya
atikramya dhīro padāni iha sapta |
samolokayitvā diśāṃ ūhasāsi
ayaṃ dānim eko bhavo paścimo ti ||

tataś ca cchatraṃ ekaṃ vibhrājamānaṃ
maṇīmuktaśreṣṭhaṃ parābhāvibhrājaṃ |
vidhūtena dāmena mandāravāṇāṃ
bahū devaputrā nabhe dhārayensuḥ ||

sabālārkaśaṃ­khapratīkāśavarṇaṃ
varaṃ hemacchatraṃ nabhe dhārayensuḥ |
tato vījanīyo visṛṣṭā bhramensuḥ
kareṇa gṛhītvā jinaṃ vījayensuḥ ||

tato puṇyagandhā sukhoṣṇā prabhūtā
lahuṃ premaṇīyā hitā mānuṣāṇāṃ |
śivā nandanīyā tuṣārānubaddhā
duve vāridhārā nabhe udgatāsuḥ ||

tato meruśṛṃgād anekaprakārā
pramuktottarīyā samantormijātā |
bhṛśaṃ viśvagandhādhivāsānuvātā
dṛḍhaṃ ṣaḍvikāraṃ mahīṃ kampayensuḥ ||

suvarṇasya rūpyamaṇīnāṃ śubhānā
vimāneṣu devā satūryāvighuṣṭā |
sujātānujātaṃ jinaṃ prekṣamāṇā
sacandrārkatāraṃ nabhaṃ śobhayensuḥ ||

ayaṃ so sadevaṃ sanāgaṃ sayakṣaṃ
mahoghaṃ maharṣī jagaṃ uttaritvā |
tataḥ kṣemam ekāṃ diśaṃ prāpsyatīti
prahṛṣṭā ’sya devā nabhe vyāharensuḥ ||

rājā arcimo āṇāpesi || kumāraṃ imāye va devīye pādavandanaṃ netha || kīdṛśena yānena kumāro abhiniṣīdatīti || devehi ratanāmayī śivikā nirmitā || ko imāṃ śivikāṃ vahiṣyatīti || catvāro mahārājā upasthitā || vayaṃ satvasāraṃ vahiṣyāma bodhisatvaṃ sudīpāṃ ca devīṃ dhātrīṃ ca bodhisatvasya || śivikām ārūḍhā śakro ca devānām indro mahābrahmā ca utsāraṇaṃ karonti || evaṃ bodhisatvo mahatīye vibhūṣāye mahatīye samṛddhīye mahatīye deva-ṛddhīye mahatīye rāja-ṛddhīye padminīvanāto udyānāto dīpavatīṃ rājadhānīṃ praveśīyati devīye kalam upanītaḥ ||

naro cetiyeṣu praviṣṭo akāmo
mahālokanātho narendrāṇa śāstā |
yadā uttamāṃgena vandāpayensuḥ
tato asya pādāni prādurbhavensu ||

tato devatā devatāṃ ity avocat~
na eṣo ’nurūpo mamaṃ vandamāno |
praṇāmaṃ ca eṣo yady anyasya kuryāt*
dṛḍhaṃ saptadhā asya mūrdhnaṃ phaleyā iti ||

jātamātre kumāre ’rthasiddhī sukhī sarve satvā abhūd yāvad avīciṃ | praṇāmaṃ ca kurvī devāḥ | tasya sarve prahṛṣṭāḥ ||

rājakulaṃ ca kumāre praviṣṭe uvāca purohitaṃ nṛpatiḥ |
lakṣaṇavidhiguṇakuśalāṃ viprān paryeṣatha śīghraṃ ||

taṃ vijñāya ca devā maheśvarā nāma cittavaśavartī |
mā lakṣaṇā akuśalā vikalpayiṣyanti dvijasaṃghā ||

vigatamada­māna­darpāḥ aṣṭa sahasrā maheśvaravarāṇāṃ |
devagaṇehi gurukṛtaṃ saṃpratijātaṃ upagamensuḥ ||

te rājakuladvāre śucivasanavarasthitā stimitaśabdā |
pratihārarakṣam abravīt suma­dhura­karaviṃ­karutaghoṣāḥ ||

rājavaraṃ upagamya brūvīhi ime lakṣaṇaguṇavidhijñāḥ |
tiṣṭhanti aṣṭasahasraṃ praviśensuḥ yadi anumatan te ||

sādhū ti pratiśrutvā pratihārarakṣo praviśya rājakulaṃ |
abravīt kṛtāṃjalipuṭo prītimanaso pṛthivīpālaṃ ||

atulabala dīptayaśasā kāraya rājyaṃ ciraṃ nihataśatruḥ |
dvāre te amarasadṛśās tiṣṭhanti praveṣṭum icchanti ||

pratipūrṇavimalanayanā madhuras­va­ramat­tavāraṇavicārī |
bhavati mama teṣu saṃkā na te manujā devaputrā te ||

pari­caṃk­ramatāṃ teṣāṃ dharaṇirajo kramavarā na saṃkirati |
na ca sāna paśyāmi padaṃ pṛthivyām idaṃ api āścaryaṃ ||

gambhīrastimitaceṣṭā āryākārā praśāntadṛṣṭipathā |
vipulāṃ janenti prītiṃ janasya samudīkṣamānasya ||

anyaṃ ca dāni adbhutaṃ śarīracchāyā na dṛśyate teṣāṃ |
na ca teṣu sandhiśabdo caṃkramatāṃ śrūyate kaścit* ||

niḥsaṃśayaṃ upagatā putravaraṃ tava naravarādhipa draṣṭuṃ |
abhinandya ca abhivandya ca paśyāsi ayonijāṃ devāṃ ||

varamālyagandhahastā līlāceṣṭā manoramaśārīrā |
dīpyantā iva śiriye asaṃśayaṃ pravaramarutas te ||

taṃ arcimo niśāmya vacanam idaṃ harṣakampitaśarīro |
abravīd bhaṇe sucapalaṃ praviśantu niveśanam udāraṃ ||

kiṃ kāraṇaṃ na edṛśāḥ prākṛtapuruṣāṇa bhonti ākārāḥ |
na pi mānuṣāṇa edṛśī ṛddhi bhavati yādṛśīṃ bhaṇasi ||

atha so pratihārarakṣo upagamya maheśvarān idam avocat* |
prahvo kṛtāṃjalipuṭo praṇamya hṛṣṭo muditacitto ||

abhinandate narapatiḥ praviśantu bhavanto devapurakalpaṃ |
rājavṛṣabhasya veśmaṃ narādhipatinā anujñātāḥ ||

etaṃ śrutvā vacanaṃ aṣṭasahasraṃ maheśvaravarāṇāṃ |
praviśanti pārthivakulaṃ anihatakulavaṃśamukhyasya ||

atha arcimo pi rājā maheśvarāṃ dūrato niśāmetvā |
pratyutthito saparivāro gauravabalabhāvitaśarīro ||

tān avaca rājavṛṣabho svāgatam anurāgataṃ vaḥ sarveṣāṃ |
prīto ’smi darśanena praśamadamabalena ca bhavatāṃ ||

saṃvidyante imāni asmākaṃ āsanapradhānāni |
āstāṃ tāva bhavanto asmākam anugrahārthāya ||

atha te teṣv āsaneṣu bahu­ratanaviśuddhacitra­pādeṣu |
vigatamadamānadarpā niṣīdi anavadyakarmāntāḥ ||

te kaṃcid eva kālaṃ āgamayitvā narādhipam avocat* |
śṛṇvatu bhavāṃ prayojanaṃ yaṃ asmākam iha gamanāye ||

sarvānavadyagātraḥ utpanno lokasundaro tuhyaṃ |
putro kila manujapate lakṣaṇaguṇapāramīprāpto ||

vayam api lakṣaṇakuśalāḥ samarthā guṇadoṣalakṣaṇaṃ jñātuṃ |
yadi na gurutvaṃ bhavato paśyema mahāpuruṣarūpaṃ ||

so avaca haṃta paśyatha suvyapadeśakṣemaṃ mama putraṃ |
marumanujaharṣajananaṃ lakṣaṇaguṇapāramiprāptaṃ ||

atha sa mṛdukācilindikapraveṇiyaṃ guṇadharaṃ grahetvāna |
aṃkena vādicandraṃ upanāmayati suravarāṇāṃ ||

ālokayitva dūrāt* maheśvarāḥ varakramān daśabalasya |
mūrdhani vigalitamukuṭā nipatensu mahītale hṛṣṭā ||

te dāni rājānam ārocenti || lābhā te mahārāja sulabdhā yasya te yaṃ mahāpuruṣo kule utpanno dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgato || tadyathā ||

samā heṣṭā ca dīrghā ca āyatā ca ucchaṃga paṃcamā |
eṇi vṛhac ca tiṣṭhanto kośa nyagrodha te daśā ||

mṛdu jālā ca pratipūrṇā ekā ūrdhvāgra paṃcamā |
ślakṣṇacchavi haṃsāntarā ca utsadā ca te daśa ||

rasaṃ suvarṇa sīho ca samā śuklā ca paṃcamā |
samā prabhūtā brahmā ca nīlā gopakṣma te daśa ||

ūrṇā uṣṇīṣa śīrṣaṃ ca nātho dvātriṃśalakṣaṇo | te dāni brāhmaṇā rājñā arcimena ucyanti ||

yaṃ kumārasya nāmaṃ anurūpaṃ taṃ karotha || te brāhmaṇā āhansu || mahārāja kumāre jāyamāne dīpo prādurbhūto mahāṃ obhāso tasmāt kumāro dīpaṃkaro nāma bhavatu || evaṃ kumārasya śuddhāvāsehi devehi brāhmaṇaveśaṃ nirmiṇitvā dīpaṃkaro ti nāma kṛtaṃ ||

tasya sadṛśīyo dhātrīyo kumāraṃ upasthihanti saṃvardhayanti || yadā ca bodhisatvo yauvanaprāpto rājñā trayo prāsādā kāritā kumārasya krīḍārthaṃ paricārārthaṃ vistīrṇaṃ ca antaḥpuraṃ upasthāpitaṃ || bodhisatvo mahatā rājānubhāvena mahatā rāja-ṛddhīye mahatā rājavibhūṣāye sāntaḥpuro padminīvanam udyānabhūmiṃ nirgato krīḍārthaṃ || rājñā arcimenāntaḥpuram āṇattaṃ || suṣṭhu kumāraṃ krīḍāpetha || bodhisatvo nāvāyānehi purimapaścimavedihi vedikājālehi vedikājālaparikṣiptehi vitatavitānehi citraduṣyaparikṣiptehi osaktapaṭṭadāmakalāpehi dhūpanadhūpitehi muktapuṣpāvakīrṇehi hārārdhahāracandrasucitrehi ucchritacchatradhvajapatākehi nāvāyānehi niṣpuruṣe taṭe otarati || kilāntaṃ antaḥpuram āsuptaṃ kāci hanukām upragrahiyāṇa kācit paṇavam upaguhya kācid veṇuṃ kācid vīṇāṃ kācid vallakīṃ kācit sughoṣakīṃ kācin nūpuraṃ kācit* mṛdaṃgaṃ kācil lālāgharan ti || bodhisatvasya tāṃ dṛṣṭvā śmaśānasaṃjñā prādurbhūtā ||