Mahāvastu

38. Lizard Jātaka

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ | kathaṃ bhagavaṃ yaśodharā na śakyati toṣayituṃ || bhagavatā kumārabhūtena kanyānām alaṃkārāṃ pi viśrāṇayantena yaśodharāye śatasahasramūlyaṃ hāraṃ dinnaṃ | sā ca āha | ettakamātraṃ arhāmi || kumāreṇa bhūyo śatasahasramūlyaṃ aṃgulīyakaṃ dinnaṃ tathāpi na santuṣyati || kathaṃ yaśodharā atṛptā na śakyati rādhayituṃ || bhagavān āha || eṣā bhikṣavo yaśodharā na idānīm eva atṛptā anyadāpi eṣā atṛptā ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītam adhvāne nagare vārāṇasī kāśijanapade rājā suprabho nāma rājyaṃ kārayesi | tasya kumāro sutejo nāma kṛtapuṇyo maheśākhyo nivāto sukhasaṃsparśo pūrvālāpī priyabhāṣī amātyānāṃ bhaṭṭabalāgrasya śreṣṭhisya naigamasthānāṃ sarvasya iṣṭo bahumataś ca || rājño utpanno | imo sarvajanakāyo kumārasya guṇagṛhīto kadācid ete mama jīvitād vyaparopayitvā kumāraṃ rājye pratiṣṭāpayensuḥ | tena rājñā so kumāro vipravāsito || so dāni kumāro bhāryāya sārdhaṃ anuhimavante anyatarasmiṃ vanakhaṇḍe tṛṇakuṭiṃ ca parṇakuṭiṃ ca kṛtvā prativasati mūlapatraphalodakena yāpento sukhopapannāni ca mṛgavarāhamānsāni paribhuṃjanto || tasya dāni āśramāto [nirgatasya] mārjāreṇa vaṭharāṃ godhāṃ māretvā tasya bhāryāye agrato nikṣipitvā gataṃ || sā tāṃ godhāṃ pāṇināpi ca na spṛśati || kumāro mūlapatraphalāni ādāya āśramaṃ gato paśyati ca āśrame tāṃ godhāṃ raudrāṃ vaṭharāṃ | so tāṃ rājadhītāṃ pṛcchati kuto imā godhā || sā āha || eṣā mārjāreṇa ānītā || kumāro āha || kiṃ dāni eṣā godhā siddhā || sā naṃ āha || gomayo ti kṛtvā na siddhā || kumāro āha || na eṣā godhā abhakṣyā bhakṣyā eṣā manuṣyāṇāṃ || sā dāni godhā tena kumāreṇa nirchavikṛtvā pakvā | pacitvā drumaśākhāyām olaṃbitā || sā cāsya bhāryā ghaṭam ādāya udakahāriṃ gatā | gacchāmi ahaṃ udakam āhariṣyāmi | tataḥ āhāraṃ kariṣyāmi ||

tāyo tāṃ godhāṃ pakvāṃ samānāṃ dṛṣṭā varṇasaṃpannāṃ ca gandhasaṃpannāṃ ca alūhāṃ ca pratyagrāṃ ca abhilāṣam utpannaṃ | kumārasyāpi tāye bhāryāye etad abhūṣi | eṣā rājadhītā imāṃ godhāṃ asiddhāṃ hastenāpi na icchati spṛśayituṃ | yatra ca velāṃ pakvā tataḥ abhinandati bhoktuṃ | yadi etāya mama mūle premā bhave tad eṣā godhā mayā phalahāragatena siddhā bhaveyā | nāsyā ato godhāye kiṃcit saṃvibhajiṣyaṃ godhāṃ paribhuṃjiṣyāmi || tena sā godhā tāye rājadhītare udakahāriṃ gatāye khāditā rājadhītā ca udakaghaṭam ādāya āgatā || sā dāni kumārasyāha || āryaputra kahiṃ sā godhā || kumāra āha || palāyitā || sā cinteti | kathaṃ pakvā godhā vṛkṣaśākhāyām ālagnā palāyitā ti || tasyā rājadhītāye etad abhūṣi | nāhaṃ kumārasya iṣṭā || tasyā taṃ daurmanasyaṃ hṛdayaṃ praviṣṭaṃ ||

sarvasatvā mariṣyanti maraṇāntaṃ hi jīvitaṃ |
yathākarma kariṣyanti puṇyapāpaphalopagā ||

narakaṃ ca pāpakarmāṇo kṛtapuṇyā ca svargatiṃ |
apare ca mārgaṃ bhāvetvā nirvāsyanti anāśravāḥ ||

so dāni rājā suprabho kāladharmeṇa saṃyukto | amātyehi sutejo kumāro vanāto ānetvā rājye vārāṇasīyaṃ abhiṣikto || rājño sutejasya devīya mūle na kiṃcid aparityaktaṃ | na kiṃcit tatra rājye ratnasaṃmataṃ | sarvaṃ devīye upanāmeti yāni vastrāṇi udārāṇi ābharaṇāni hārārdhahārāṇi tāni devīye upanāmayati na ca śaknoti ārādhayituṃ | tāye ca naṃ godhā hṛdayaṃ gatā || tasya rājño sutejasya bhavati | ahaṃ devīye na sā kiṃcid guṇajātī yāṃ na karomi na sā kiṃcit priyatā yāṃ na darśemi na ca śaknomi toṣayituṃ || so tām āha || devi ahaṃ tava na kiṃcid guṇajātī yāṃ na karomi na sā ca priyatā yāṃ na darśemi na ca śaknomi toṣituṃ na paribuddhyāmi kim atra antaraṃ | jalpatu devī || sā dāni devī taṃ sutejaṃ rājānaṃ gāthayā vādhyabhāṣati ||

adyāpi te taṃ vanasmiṃ avabuddhyāmi kṣatriyā
yasya te dhanuhastasya sānubaddhakalāpino |
olagnā drumaśākhāyāṃ pakvā godhā palāyitā ||

rājā āha ||

name namantasya bhaje bhajantaṃ
kṛtānukāryasya kareya arthaṃ |
asaṃbhajantaṃ ca na saṃbhajeya
nānarthakāmasya kareya arthaṃ ||

tyaje tyajantaṃ satataṃ na gacche
apetabhāvena na saṃvaseyā |
dvijo drumaṃ kṣīṇaphalaṃ vinditvā
anyaṃ parīkṣeya mahāṃ hi loko ||

syāt khalu punar bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyo so tena kālena tena samayena sutejo nāma rājā abhūṣi | na khalv evaṃ draṣṭavyaṃ || tat kasya hetoḥ || ahaṃ so tena kālena tena samayena vārāṇasīyaṃ sutejo nāma rājā abhūṣi || anyā sā rājño sutejasya devī abhūṣi agramahiṣī | na khalv etad evaṃ draṣṭavyaṃ | eṣā sā bhikṣavaḥ yaśodharā rājño sutejasya devī agramahiṣī abhūṣi | tadāpi eṣā atṛptā na śakyati toṣayituṃ | etarahiṃ pi eṣā atṛptā na śakyati toṣayituṃ ||

iti śrīgodhājātakaṃ samāptaṃ ||