Mahāvastu

44. The Jātaka of Amarā, the Smith’s Daughter

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ || kathaṃ bhagavatā yaśodharā śilpena labdhā || bhagavān āha || na bhikṣavo idāniṃ eva mayā yaśodharā śilpena labdhā anyadāpi mayā yaśodharā śilpena labdhā || bhikṣū āhansuḥ || anyadāpi bhagavan* || bhagavān āha || anyadāpi bhikṣavaḥ ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītam adhvāvaṃ mithilāyā ardhayojanaṃ yavakacchakaṃ nāma grāmaṃ | tasya yavakacchakasya vāhyena ekaṃ karmāragrāmaṃ || tahiṃ karmāragrāmikasya dhītā amarā nāma prāsādikā darśanīyā ca paṇḍitā pratibhānasaṃpannā ca || yavakacchakagrāmikasya mahauṣadho nāma putro prāsādiko darśanīyo kṛtapuṇyo maheśākhyo | tena kṣetrāraṇyaṃ aṇvantena amarā karmāradārikā dṛṣṭā bhaktam ādāya gacchantī || tāṃ mahauṣadho pṛcchati || bhadre kā nāma tvaṃ kin te nāma || amarā āha || yenatathāgataṃ nāma || mahauṣadho āha || bhadre keṣāṃ tvaṃ || sā āha || yehi oṣiṇo teṣām ahaṃ || mahauṣadho āha || bhadre kena gacchasi || sā āha || yacchatraṃ tana gacchāmi || mahauṣadho āha || bhadre kahiṃgami || amarā āha || saṃśritāyāntaṃ tahiṃgami || atha khalu mahauṣadho agrapaṇḍito amarāṃ karmāradārikāṃ gāthayā adhyabhāṣe ||

amarā nūnaṃ te nāma karmārasyāsi dārikā |
cittena bhūtaṃ prajānāsi kṣetraṃ vo dakṣiṇādiśi ||

tasyā dāni dārikāye ca trayo va śīrṣo akṣī ca aṃjitā vastrā ca śuddhā kṣudrāye ca yvāgūye ghaṭikā haste || atha khalu mahauṣadho agrapaṇḍito amarāṃ karmāradārikāṃ gāthāye adhyamāṣe ||

kena te aṃjitaṃ śīrṣaṃ kenaṃ akṣī aṃjitā ca te |
vastrā ca kena te śuddhā yvāgu kṣudrā ca kena te ||

atha khalu amarā karmāradārikā mahauṣadhaṃ mahāprājñaṃ gāthāye adhyabhāṣe ||

sutailā + + + śīrṣaṃ abhyaṃjanaṃ ca lāsakaṃ |
vastra-avastratā śuddhā yvāgū kṣudrā ca nodako ||

atha khalu bhikṣavo mahauṣadho mahāprājño amarāṃ karmāradārikāṃ gāthayā adhyabhāṣati ||

yadi taṃ nūnaṃ te tailaṃ aṃjanaṃ cāpi lolikā |
vastrā ca utsavikā te alpe devena varṣitā ||

sā dāni karmāradārikā bhaktasya rasakuṇḍaṃ pāṇḍarāye śāṭikāye ochannaṃ varṣeṇa ādāya gacchati || atha khalu mahauṣadho mahāprājño amarāṃ karmāradārikāṃ gāthāye adhyabhāṣati ||

tuvaṃ yam etaṃ himapāṇḍareṇa
channaṃ kuṇḍaṃ harasi jīvanāye |
pṛcchāmi te abhare etam arthaṃ
kasya taṃ bhaktaṃ harasi manojñe ||

atha khalu bhikṣavo amarā karmāradārikā mahauṣadhaṃ mahāprājñaṃ gāthāye pratyabhāṣe ||

+ + + + + + + + + + + + + + +
+ + + + + + bhaktaṃ harāmi pādape ||

atha khalu bhikṣavo mahauṣadho mahāprājño amarāṃ karmāradārikāṃ gāthāyāṃ pratyabhāṣe ||

pitā te varṣatriṃśatko nelāyako pitāmaho |
daśavarṣāsi jātīye evaṃ dhāremi dārike ||

mahauṣadho āha ||

yasmiṃ pravutthe duḥkhitā te mātā bhavati durmanā |
te taṃ mātā ca mārgate kahiṃ so amare gato ||

atha khalu bhikṣavaḥ amarā karmāradārikā mahauṣadhaṃ mahāprājñaṃ gāthayā pratyabhāṣe ||

yatra mṛtāś ca śvasanti dagdho ca puna dahyati |
jñātibhir vadhyate jñātis tatra mahyaṃ pitā gato ||

atha khalu bhikṣavo mahauṣadho mahāprājño amarāṃ karmāradārikāṃ gāthayā pratyabhāṣe ||

karmā­rabhastrāḥ śvasanti aṃgāraṃ puna dahyati |
lohaṃ lohena pīḍeti karmāraśālāṃ pitā gato ||

mārgaṃ pṛcchitā ākhyāhi kṣemaṃ akuṭilaṃ ṛjuṃ |
akaṇṭakaṃ ca no bhadre gaṃsāmi yavakacchakaṃ ||

atha khalu bhikṣavo karmāradārikā mahauṣadhaṃ mahāprājñaṃ gāthayā pratyabhāṣe ||

yena saptābhiraṃgā ca dviguṇaplāśā ca pādapāḥ |
yena aśeśi na tena vrajesi na tena aśesi ||

eṣo mārgo yavakacchakasya yadi paṇḍito si jānāhi || atha khalu bhikṣavo mahauṣadho mahāprājño amarāṃ karmāradārikāṃ gāthāye pratyabhāṣe ||

yato yavā kadākhyā ca kovidārā ca phullitā |
vāmaṃ mārgaṃ grahetvāna gacchāmi yavakacchakaṃ ||

atha khalu bhikṣavo amarā karmāradārikā mahauṣadhaṃ mahāprājñaṃ gāthayā pratyabhāṣati ||

gaccha brāhmaṇa mārgeṇa bhakto taṃ bhakṣayiṣyasi |
pitṝhi putrā sidhyanti teṣāṃ māsena bhokṣyasi ||

atha khalu bhikṣavo mahauṣadho mahāprājño amarāṃ karmāradārikāṃ gāthayā pratyabhāṣe ||

śuṣkaṃ indhanaṃ veṇūhi karīraṃ tatra sidhyati |
teṣāṃ māsena bhokṣyāmi eṣa gaṃsāmi vo gṛhaṃ ||

atha khalu bhikṣavo amarā karmāradārikā mahauṣadhaṃ maḥāprājñaṃ gāthayā pratyabhāṣati ||

vasa brāhmaṇa mo gṛhe yajño yam atra bheṣyati |
mātā me devarājena mahāyajñaṃ yajiṣyati ||

atha khalu bhikṣavo mahauṣadho mahāprājño amarāṃ karmāradārikāṃ gāthayā pratyabhāṣati ||

mātu te devarājasya yaṃ yajitaṃ yajiṣyati |
taṃ yajñam anubheṣyāmi eṣa gaṃsāmi te gṛhaṃ ||

atha khalu bhikṣavo mahauṣadho mahāprājño amarāṃ karmāradārikāṃ mātāpitṝṇāṃ sakāśāto bhāryārthaṃ yācayati || te amarāye mātāpitarā āhaṃsu || na vayaṃ dārikām akarmārasya dadāma ||

mahauṣadho ca bhikṣavo mahāprājño sarvaśilpehi abhijño | tasya bhavati || kiṃ karmārāṇāṃ sarvacūrṇakarmaṃ | sūcīyo | karmāro yo śaknoti sūcī pi kartuṃ so ācariyo || mahauṣadhena kośaprakṣiptā sūcī kṛtā ekatra kośake sapta sūcīyo prakṣipyanti | te sarve aṣṭa sūcīyo ekā sūcī bhavanti | sāpi ekā aṣṭa sūcīyo bhavati || mahauṣadho tāṃ sūcīm ādāya taṃ karmāragrāmaṃ gato vikriṇituṃ || karmāragrāmikasya pathā gatvā ghoṣeti || sūcī vikreyā yasya kāryaṃ sa kriṇātu ||

nikkaṭṭakacchā sukṛtā tīkṣṇāgrā vaṭṭayāsikā |
sūcī karmāragrāmasmiṃ vikrīṇāmi vikrītha me ||

sā dārikā mahauṣadhasya śabdaṃ śrutvā nirdhāvitā | sā mahauṣadhaṃ gāthayā adhyabhāṣe ||

atra śaktīyo kriyanti nārācā atha tomarā |
ihaiva tāni kriyanti sūcīyo vaḍiśāni ca ||

unmattako si puruṣa athavāsi vicittako |
yo tvaṃ karmāragrāmasmiṃ sūcī kriṇitum icchasi ||

atha khalu mahauṣadho mahāprājño amarāṃ karmāradārikāṃ gāthayā pratyabhāṣi ||

sūcī karmāragrāmasmiṃ vikretavyā prajānatā |
ācāryā eva jānanti karmaṃ sukaraduṣkaraṃ ||

sacet te bhadre jāneyā pitā sūcī mayā kṛtā |
svayaṃ va me pravāreyā prattaṃ te ca pitu varaṃ ||

atha khalu bhikṣavo amarā karmāradārikā pitaraṃ gāthayā adhyabhāṣati ||

imaṃ tāta niśāmehi śilpako yatha bhāṣati |
karmāraputro nipuṇo kuśalo sūcikārako ||

atha khalu bhikṣavo amarāye karmāradhītāye pitā tāṃ sūciṃ dṛṣṭvā vismayamāpanno || so tāṃ dhītaram ādāya mahauṣadhaṃ mahāprājñaṃ gāthāye adhyabhāṣati ||

na me śrutā vā dṛṣṭā vā sūcī etādṛśā mayā |
tuṣṭo smi etena karmeṇa imāṃ kanyāṃ dadāmi te ||

bhagavān āha || syāt khalu punar bhikṣavaḥ yuṣṃākam evaṃ asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena mahauṣadho mahāprājño | na khalv evaṃ draṣṭavyaṃ | tat kasya hetoḥ | ahaṃ so bhikṣavaḥ tena kālena tena samayena mahauṣadho nāma abhūṣi || syāt khalu punaḥ bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyas sa tena kālena tena samayena karmāragrāmiko abhūṣi | na khalu etad evaṃ draṣṭavyaṃ | tat kasya hetoḥ | eṣa bhikṣavaḥ mahānāmaśākyo tena kālena tena samayena so karmāragrāmiko abhūṣi || syāt khalu punar bhikṣavar yuṣmākam evam asyād anyā sā tena kālena tena samayena amarā nāma karmāragrāmikadhītā abhūṣi | na khalv etad evaṃ draṣṭavyaṃ | tat kasya hetoḥ | eṣā sā bhikṣavo yaśodharā tena kālena tena samayena karmāradhītā abhūṣi || tadāpi eṣā mayā śilpena labdhā etarahiṃ pi mayā śilpena labdhā ||

samāptaṃ amarāye karmāradhītāye jātakaṃ ||