Mahāvastu

50. Śyāmā Jātaka

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ’tītamadhvāne uttarāpathe takṣaśilā nāma nagaraṃ tatra vajraseno nāma śreṣṭhiputro aśvavāṇijyena takṣaśilāto vārāṇasiṃ gacchati aśvapaṇyam ādāya || so dāni gacchanto anyaś ca vārāṇasīye sārtho corehi viprahato | vaṇijā hatavihatā kṛtā sarve aśvā hṛtā || so dāni sārthavāho mṛtakena puruṣakuṇapena ātmānaṃ praticchādetvā śayito evaṃ na hato || yadā te corā taṃ sārthavāhaṃ hataviprahataṃ kṛtvā grahaṇam ādāya gatā tadā so vajraseno aśvavāṇijo udakabhramena vārāṇasīṃ nagaraṃ praviśitvā śūnyāgāre śayito || tāṃ eva dāniṃ rātrīṃ vārāṇasīye nagare corehi rājakulāto sandhiṃ chittvā prabhūtaṃ dravyaṃ hṛtaṃ | prabhātāye rātrīye rājakule sandhiḥ chinnā amātyehi dṛṣṭā || tehi rājñe niveditaṃ || mahārāja rājakule sandhiḥ chinnā || rājñā āṇattā || pratyavekṣatha rājakulaṃ || amātyehi pratyavekṣantehi dṛṣṭaṃ prabhūtaṃ dravyaṃ hṛtaṃ || tehi rājña ārocitaṃ || mahārāja prabhūto rājakulāto dravyaṃ hṛtaṃ || rājñā amātyā āṇattā || mārgatha tāṃ corāṃ || te rāja-āṇattīye tanmuhūrtaṃ vārāṇasīye caurā mārgīyanti sarvagṛhāṇi lolīyanti devāgārāṇi śūnyāgārāṇi ||

te rājabhaṭṭā mārgantā tahiṃ śūnyāgāraṃ praviṣṭā yatra vajraseno aśvavāṇijako caurehi viprahato śayito || so dāni mārgaśrameṇa ca rātrījāgareṇa ca cintāye ca śrāntokānto prasupto sūrye pi udite na vibudhyati || so tehi rājabhaṭṭehi caurā mārgantehi dṛṣṭo rudhireṇa siktāvasiktagātravastro sadravyo śayito teṣāṃ rājabhaṭṭānāṃ ca dṛṣṭvā etad abhūṣi || ayaṃ cauro rājakulamoṣako || so dāni rājabhaṭṭena pādena prahāraṃ dattvā utthāpito | uttiṣṭha pāpa caura asti nāma tvaṃ rājakulaṃ dharṣayasi || so dāni aśvavāṇijako bhīto trasto utthito kim etaṃ ti || te dāni rājabhaṭṭā āhansuḥ || asti nāma tvaṃ pāpa caura rājakulaṃ pi dharṣayasi || so dāni āha || āryā prasīdatha nāhaṃ cauro aśvavāṇijako ahaṃ ti || te dāni rājabhaṭṭā āhansuḥ || edṛśako aśvavāṇijako bhavati yādṛśo tvaṃ pāpacauro tvaṃ || tehi sa udīrayanto paścādbāhuṃ bandhayitvā rājño upanāmayito || evaṃ deva śūnyāgāre śayito labdho || rājā pi caṇḍo ca ugraśāsano ca | tena āṇattaṃ || gacchatha naṃ atimuktakaśmaśāne netvā jīvaśūlakaṃ karotha ||

so dāni paścādbāhuṃ bandhanabuddho padyapānena pāyī vadhyakaṇṭhaguṇena kharas­vareṇa paṭahena vādyamānena asiśaktitomaradharehi puruṣehi vadhyaghāṭakehi parivṛto janasahasrehi atimuktakaśmaśānaṃ nirnīyati gaṇikāvīthiṃ ca saṃprāptaḥ | tahiṃ ca śyāmā nāma agragaṇikā āḍhyā mahādhanā mahākośā prabhūta­jātarūpa­raja­topakaraṇā prabhūta­dāsīdā­sakar­makarapauruṣeyā || so dāni sārthavāhaḥ vadhaṃ nīyanto tāye śyāmāye agragaṇikāye dṛṣṭo | saha darśanamātreṇa gaṇikāye tasmiṃ sārthavāhe premnaṃ nipatitaṃ || yathoktaṃ bhagavatā ||

pūrvaṃ vāsanivāsena pratyutpanne hitena vā ||

evaṃ saṃjāyate premnaṃ utpalaṃ vā yathodake ||

saṃvāsena nivāsena prekṣitena smitena ca ||

evaṃ saṃjāyate premnaṃ mānuṣāṇāṃ mṛgāṇa ca ||

yatra manaṃ praviśati cittaṃ vāpi prasīdati ||

sarvatra paṇḍito gacche saṃstavo vai pure bhavet* ||

sā dāni gaṇikā tahiṃ aśvavāṇijake jātīsahasrāṇi premnānubaddhā | tasyā tahiṃ atyarthaṃ premnaṃ utpannaṃ || tasyā dāni etad abhūṣi | yadi etaṃ puruṣaṃ na labhāmi mariṣyāmi || sā dāni tanmuhūrtaṃ ceṭikām āha || amuke gaccha mama vacanena etāṃ vadhyaghātāṃ vadehi ahaṃ vo ettakaṃ hiraṇyasuvarṇaṃ dāsyāmi mā etaṃ puruṣaṃ ghātetha | anyo puruṣo āgamiṣyati etadvarṇo etadrūpo ca taṃ gṛhya taṃ māretha || tathā ca jalpasi dvitīyo na jānīte || tataḥ sā ceṭī gatvā teṣāṃ ca ghātakānāṃ yathāsandiṣṭaṃ ārocayesi || tasyā te vadhyaghātakā āhansuḥ || vāḍhaṃ evaṃ bhavatu || te dāni kṛtāntasūnikāṃ gacchanti || tahiṃ dāni gaṇikākule śreṣṭhisya ekaputrako dvādaśavarṣikena krayeṇa praviṣṭako daśa varṣā atikrāntā dve varṣā avaśiṣṭā || tadyathāha ||

śātaṃ māyā kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānāṃ duve śatā ||

sahasraṃ māyā rājānāṃ strīmāyā hi anantikā ||

sā dāni gaṇikā śyāmā tasya śreṣṭhiputrasya agrato bhojanaṃ vyapaneti vyaṃjanaṃ ca | śreṣṭhiputro pṛchhati || syāme kim imaṃ bhaviṣyati || sā āha || āryaputra taṃ me vadhyaṃ dṛṣṭvā kṛpā utpannā | tasyā me etad abhūṣi || svayaṃ imaṃ bhojanaṃ hariṣyāmi || śreṣṭhiputro āha || mā tvaṃ svayaṃ gacche ceṭiṃ preṣehi || sā āha || ko janāti dāsyati vā ceṭī na vā dāsyatīti | svayaṃ āharitvā dāsyāmi || tato so śreṣṭhiputro āha || ānehi ahaṃ gamiṣyāmi mā tvaṃ svayaṃ gacchāsi || sā dāni bhūyasyā mātrayā māyāṃ darśayati | āha || na hoti mā āryaputro gacchatu ahaṃ gamiṣyāmi || śreṣṭhiputro pi āha || na hi mā tvaṃ gaccha ahaṃ gamiṣyāmi || gaṇikā āha || yathā āryaputrasya abhiprāyo bhavatu ahaṃ vā gaccheya āryaputro vā || so dāni śreṣṭhiputro taṃ bhojanam ādāya prasthito || tāye dāni gaṇikāye ceṭī uktā || gaccha yadā eṣo śreṣṭhiputro ghātito bhavati tataḥ taṃ puruṣaṃ praticchannaṃ ānayāhi yathā na kocit paśyeyā yāva dāni sūryo astameti || sarvo janakāyo nivṛttaḥ te ca vadhyaghātāḥ śmaśānam anuprāptāḥ so ca śreṣṭhiputro taṃ bhojanam ādāya upagato | tena so bhojano tasya vadhyasya upanāmito | tehi dāni vadhyaghātehi taṃ śreṣṭhiputraṃ ghātetvā so aśvavāṇijako osṛṣṭaḥ ||

so dāni tāye ceṭikāye pracchannaṃ taṃ gaṇikākulaṃ praveśito || so dāni aśvavāṇijako tatmuhūrtake ucchāpito snāpito mahārahaṃ vastraṃ parihāpito mahārahe paryaṃke upaviśāpito gandhamālyaṃ ca upanāmitaṃ bhojanam upanāmitaṃ | paṃcahi kāmaguṇehi samarpitaḥ samagrībhūto || ubhau krīḍanti ramanti pravicārayanti || so dāni prathamako śreṣṭhiputro daśavarṣapraviṣṭo āsi | yadā ghātāpito tadāpi dve varṣāṇi sarvopakaraṇaṃ mātāpitṝṇāṃ sakāśāto ānīyati || so dāni aśvavāṇijako taṃ vartanaṃ tādṛśaṃ paśyiya śokasamarpito pāṇḍuvarṇo bhave | na bhuktaṃ pi yaṃ bhojanaṃ taṃ chaḍḍeti mā haivaṃ ahaṃ pi tathā eva haniṣyāmi yathā so purimako śreṣṭhiputro || sā dāni gaṇikā taṃ aśvavāṇijakaṃ pṛcchati || āryaputra ettako kālo yataḥ āryaputro iha praviṣṭo na ca te paśyāmi abhirataṃ na udagraṃ | kena te vaikalyaṃ kiṃ prārthayasi kasya vā te abhilāṣo taṃ labhiṣyasi | so dāni aśvavāṇijako āha || sā asmākaṃ nagarī takṣaśilā udyānopaśobhitā puṣkariṇīhi ca tatra ca abhīkṣṇaṃ jano udyānayātrāṃ nirdhāvati krīḍārthaṃ tāni codyānāni tāṃ ca udyānakrīḍāṃ dakakrīḍāni ca samanusmarāmi || gaṇikā āha || āryaputra ihāpi vārāṇasyāṃ udyānāni puṣkariṇyaś ca ārāmāni ca puṣpaphalopetāni ramaṇīyāni yadi āryaputrasya udyānagamane abhiprāyo nirdhāvāmi udyānabhūmiṃ krīḍārthaṃ || so āha || vāḍhaṃ virdhāvāmo ti ||

tāye dāni gaṇikāye anyatarā udyānabhūmī siktasaṃsṛṣṭā kārāpitā | taṃ aśvavāṇijakaṃ onaddhahayane prakṣipitvā khādyabhojyaṃ ca pānaṃ ca gandhamālyaṃ ca ādāya ceṭīhi puraskṛtā niṣkrāntā || tena dāni vajrasenena śreṣṭhiputreṇa sā gaṇikā uktā || etāṃ puṣkariṇīṃ pratisīrāhi prativeṭhāpehi viśvastā dakakrīḍāṃ krīḍiṣyāmaḥ na kocit paśyati || tasyā gaṇikāye bhavati || suṣṭu āryaputro jalpati tatra viśvastaṃ krīḍiṣyāmaḥ na ca naṃ kocit pratyabhijāniṣyati || tāye dāni gaṇikāye puṣkariṇī pratisīrāhi veṭhāpitā | te dāni udakakrīḍāye krīḍanti ramanti pravicārayanti ubhaye atṛtīyā || tasya dāni aśvavāṇijakasya bhavati | yadi ahaṃ adya na palāyāmi na bhūyaḥ śakyaṃ palāyituṃ || so dāni pānaṃ agre sthāpayitvā tāṃ gaṇikāṃ pāyeti yadā ca eṣā pramattā bhaved ahaṃ tadā śakyeyaṃ palāyituṃ || gaṇikā pi paśyati premnena paśyati māṃ āryaputro pāyetīti | sā dāni pibantī mattā saṃvṛttā || so dāni aśvavāṇijako teṣāṃ ceṭīnām āha || gacchatha yūyaṃ bhāṇḍamūle āsatha vayaṃ viśvastā udakakrīḍāṃ krīḍiṣyāmaḥ || tā dāni ceṭī ekānte bhāṇḍamūle āsanti || te dāni ubhayo puṣkariṇīm otīrṇā udakakrīḍyakehi krīḍituṃ || so dāni aśvavāṇijako tāṃ śyāmāṃ kaṇṭhe samāliṃgaṃ kṛtvā nivarteti muhūrtaṃ vāretvā udyacchati | śyāmā jānāti āryaputra udakakrīḍāṃ karoti | evaṃ tena aśvavāṇijena vajrasenena bhūyobhūyo cirataraṃ nivuṭṭiya vāryati śyāmā ca pīḍiyati vajraseno ca tahiṃ udake nivuṭṭāpiya karoti alpaprāṇāṃ saṃjātāṃ || vajrasenasya bhavati | mṛtā eṣā śyāmā ayaṃ velā mama palāyanāye || so dāni śyāmāṃ mṛtām abhijñātvā puṣkariṇīye sopānasmiṃ sthapetvā ito itaḥ pratyavekṣitvā palāyate yathā na kenacid dṛṣṭo ||

teṣāṃ ceṭīnām etad abhūṣi | viloḍenti atra puṣkariṇīyaṃ āryaputro āryadhītā ca krīḍārthaṃ na ca sānaṃ kiṃcit krīḍāntānāṃ śābdaṃ śṛṇoma gacchāma jānāma || te dāni puṣkariṇīṃ allīnā paśyanti ca tāṃ śyāmāṃ tatra puṣkariṇyāṃ sopāne mṛtikāṃ śāyamānāṃ | kathaṃcid āśvāsayanti || sā dāni śyāmā tehi ceṭīhi tanmuhūrtaṃ omūrdhikam ālambāpitā sarvaṃ ca se udakaṃ mukhena āgataṃ || sā dāni śyāmā yaṃ velaṃ pratyāśvastā tataḥ ceṭīni pṛcchati kahiṃ āryaputro ti || ceṭī āhansuḥ || āryadhīte na khalv āryaputro kahiṃcid dṛśyati bhavitavyaṃ palāno || sā āha || mā ciraṃ karotha nagaraṃ pravekṣyāmaḥ || tā dāni nagaraṃ praviṣṭā ||

sā dāni śyāmā gaṇikā tanmuhūrtaṃ caṇḍālā śabdāpiyāna āha || ahaṃ yuṣmākaṃ ettakaṃ ca ettakaṃ ca hiraṇyaṃ upajīvanaṃ dāsyāmi icchāmi pratyagramṛtakaṃ puruṣaṃ anādaṣṭaṃ ānīyantaṃ || āhansu || vāḍhaṃ ānīyati || tehi śmaśānaṃ gatvā pratyagramṛtako puruṣo anādaṣṭo ānīyate yathā na kenacid dṛṣṭo || te dāni caṇḍālā upajīvanaṃ dattvā visarjitā || tāye dāni śyāmāye so mṛtako puruṣo gandhodakena snāpayitvā gandhehi anulipitvā arhantehi vastrehi veṭhitvā camusmiṃ prakṣipitvā subaddhaṃ kṛtvā teṣāṃ ceṭīnām āha || sarva ekakaṇṭhā rodanaṃ karotha evaṃ ca vadatha āryaputro kālagato āryaputro kālagato ti || tehi ceṭīhi yathāyathā tāye śyāmāye sandiṣṭaṃ rodanaṃ kṛtaṃ || mahatā janakāyena gaṇikāye śyāmāye gṛhe rodanaśabdaṃ śrutvā śreṣṭhiputro kālagato ti | tasya śreṣṭhiputrasya mātāpitṛbhiḥ śrutaṃ so asmākaṃ ekaputrako kālagato ti || te dāni rodanaṃ karontā taṃ gaṇikākulaṃ gatāḥ sarvo ca jñātivargo | gaṇikāvīthijanena samāsyati || te āhansu || apaharatha etāṃ camuṃ paścimadarśanaṃ putraṃ paśyāma || tasyā dāni gaṇikāye etad abhūṣi | yadi camuṃ hariṣyanti tato buddhiṣyanti tad ahaṃ khaṇḍakhaṇḍaṃ chindiṣyaṃ || sā teṣāṃ āha || mā tumhe camuṃ apahariṣyatha || te āhansuḥ || kiṃkāraṇaṃ || sā āha || yaṃ kālaṃ āryaputro glāno taṃ kālaṃ mayā ukta āryaputra gacchāhi mātāpitṝṇāṃ kulaṃ | so dānāha | ettakehi varṣehi na gato na idānīṃ gamiṣyaṃ yāvad vārttībhavāmi tataḥ gamiṣyaṃ mātāpitṝṇi draṣṭuṃ | so dāni yaṃ velaṃ na vārttībhavati vyādhinā ca grasto tato naṃ ahaṃ saṃdiṣṭā mā me mṛtasya mātāpitṝṇāṃ jñātīnāṃ vā darśayiṣyasi ettakaṃ me priyaṃ karohi | mayā ca āryaputrasya pratijñātaṃ na āryaputra mṛtakaṃ kasyacit* mātāpitṝṇāṃ vā jñātīnāṃ vā upadarśayiṣyāmi | kāmaṃ ātmānam upasaṃkrameyaṃ na punar āryayutrasya śarīrasaṃdarśanaṃ kareyaṃ | tato yadi tumhe evaṃ camuṃ apaharatha ātmānaṃ aham upasaṃkrameyaṃ | evaṃ mayā āryaputrasya carimakāle pratijñātaṃ || śreṣṭhisya bhavati || evam etaṃ yathā eṣā jalpati yat kāraṇaṃ eṣā mama putrasya atyarthaṃ priyā manāpā ca āsi yā maraṇakāle pi mama putreṇa eṣā na parityaktā eṣāpi ca mama putrasya bhāvānuraktā hitakāmā ca āsi atmākaṃ ca putrako mṛto alabhanīyo eṣo rtho yadi vayaṃ etat putraṃ mṛtaṃ na labhāmaḥ tasmād apanetuṃ camuṃ || śreṣṭhinā āṇattaṃ || mā apaharatha camuṃ yathā mama putrasya maraṇakāle abhiprāyo tathā bhavatu || so dāni mahatā satkāreṇa nagarāto niṣkāsiya ekānte dhyāyito || sā dāni gaṇikā atikaruṇāni rodati śocati paridevati bahūni māyāni darśayati | nivārīyantī yena citā tataḥ abhimukhā dhāvati icchati citāyāṃ patituṃ sarvajanena nivāritā citāyāṃ patantī || tasya dāni śreṣṭhiputrasya mātāpitṝṇām etadabhūṣi || imā śyāmā gaṇikā asmākaṃ putrasya iṣṭā ca dayitā ca āsi etāye pi ca asmākaṃ putro iṣṭo ca dayito āsi yaṃ nūnaṃ vayemetāṃ śyāmāṃ gṛhaṃ pravaśyāmaḥ yā asmākaṃ putrasya darśanaṃ bhaviṣyati || tena dāni śreṣṭhinā sā śyāmā rājakulāto anujānāpetvā gṛhaṃ praveśitā || sā dāni omuktamaṇisuvarṇā odātavastrāmbaradharā ekaveṇīdharā vajrasenam aśvavāṇijakaṃ śocantī āsati | śreṣṭhiputrasya ca mātāpitṝṇām etad abhūṣi | asmākam eṣā ekaputrasya śocati || so dāni śreṣṭhi sabhāryako yathā va putrakaṃ tathā tāṃ śyāmāṃ ceṣṭati ||

kadācid dāni takṣaśilakā naṭā vārāṇasīm āgatāḥ | te dāni naṭadārakā bhikṣārthakā taṃ śreṣṭhikulaṃ praviṣṭā || tāye dāni śyāmāye teṣāṃ naṭadārakānām uttarāpathakaṃ bhāṣyaṃ pragṛhītaṃ | sā tāṃ naṭadārakāṃ pṛcchati | kuto yūyaṃ ti || te āhansuḥ || uttarāpathakā vayaṃ || sā āha || katamāto adhisthānāto || te āhansuḥ || takṣaśilāto || sā āha || yonaṃ pratyabhijānatha yūyaṃ takṣaśilāyāṃ śreṣṭhiputro vajraseno nāma aśvavāṇijo || naṭadārakā āhansuḥ || āma pratyabhijānāma || sā āha || śakyatha mama vyāpāraṃ kartuṃ || te āhansuḥ || vāḍhaṃ śakyāmo ti kiṃ kartavyaṃ || sā āha || imaṃ ślokaṃ śreṣṭhiputrasya vajrasenasya santike bhaṇatha ||

yān tvaṃ sālehi phullehi śyāmāṃ kauśeyavāsinīṃ ||

gāḍhaṃ aṃkena pīḍesi sā te kauśalyaṃ pṛcchati ||

te dāni naṭadārakā anupūrveṇa takṣaśilām āgatā aśvavāṇijakaṃ vajrasenam upasaṃkramitvā āhansuḥ ||

yān tvaṃ sālehi phullehi śyāmāṃ kauśeyavāsinīṃ ||

gāḍhaṃ aṃkena pīḍesi sā te kauśalyaṃ pṛcchati ||

so dāni vajraseno śreṣṭhiputro taṃ ślokaṃ śrutvā tāṃ naṭadārakāṃ gāthayā pratabhāṣe ||

rāgābhibhūtā na sukhaṃ śayanti
kṛtānukāraṃ pratikartukāmā ||

narāḥ kṛtajñā na sukhaṃ śayanti
vairaprasaṃgī na sukhaṃ śayanti ||

taṃ vo na śraddadhāmy ahaṃ vāto vā girim āvahe ||

kathaṃ sā mṛtikā nārī mama kauśalyakaṃ bhaṇe ||

te dāni naṭadārakā āhaṃsuḥ ||

nāpi sā mṛyate nārī nāpy anyam abhikāṃkṣati |
ekaveṇīdharā bālā tvām eva abhikāṃkṣati ||

śreṣṭhiputro vajraseno āha ||

asaṃstutaṃ me cirasaṃstutena
na nirmiṇeyā dhruvam adhruveṇa ||

ito py ahaṃ dūrataraṃ gamiṣyaṃ
mamāpi sā anyaṃ na nirmiṇeya ||

syāt khalu bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena vajraseno nāma aśvavāṇijako abhūṣi | naitad evaṃ draṣṭavyaṃ | tatkasya hetoḥ | ahaṃ sa bhikṣavaḥ tena kālena tena samayena vajraseno nāma aśvavāṇijako abhūṣi || anyā sā tena kālena tena samayena nagare vārāṇasīye gaṇikā śyāmā nāma abhūṣi | naitad evaṃ draṣṭavyaṃ | tat kasya hetoḥ | eṣā sā bhikṣavaḥ yaśodharā tena kālena tena samayena vārāṇasyāṃ nagare śyāmā nāma agragaṇikā abhūṣi | tadāpi ahaṃ etāye anapekṣo etarahiṃ pi etāye anapekṣo ||

samāptaṃ śyāmāye jātakaṃ ||