Mahāvastu

66. The Kuśa Jātaka (2)

abhūṣi rājā ikṣvāku vārāṇasyāṃ mahābalo |
mahāyaśo vijitāvī tasya putro na prajāyitha ||

tasya abhūṣi cittaṃ sya tasmiṃ kāle maharddhikaṃ |
yaṃ nūnāhaṃ strīyāgāraṃ osireyaṃ triḥ pakṣataḥ ||

caturdaśiṃ paṃcadaśiṃ yāvat pakṣasya aṣṭamiṃ |
so stryāgāram ośirati prajārthaṃ so narādhipaḥ ||

tā hṛṣṭamanasaṃkalpā sarvālaṃkārabhūṣitā |
mṛgikā iva saṃtrastāḥ dvāre dvāre upāgami ||

kācit* jalpantiyo lobhenti aparā ca hasantiyo |
aparā ca dhāvamānā uccāvacam anudhāvati ||

sarvā pracalitā āsī sarvā āsi pramūrchitā |
ikṣvākurājanagaraṃ rājapatnīhi mūrchitaṃ ||

+ + + + + + + + + + + + + + +
kāle vikāle āgacche brāhmaṇo mama santike ||

prativedayatha me kṣipram api yācanako siyā |
api yācanako asya yatra dinnaṃ mahāphalaṃ ||

tato śakro vicinteti trayastriṃśānam īśvaraḥ ||

purohitasy’ imaṃ karmaṃ yaṃ rājā kartum icchati ||

so ca jīrṇo bhavitvāna bhagno daṇḍaparāyaṇo |
vepamānehi gātrehi rājadvāram upāgataḥ ||

tato saṃcārakaṃ dūtaṃ brāhmaṇo etad abravīt* ||

prativedehi me kṣipraṃ draṣṭuṃ icche narādhipaṃ ||

tataḥ saṃcārako dūtaḥ rājānam etad abravīt* |
brāhmaṇo devam anuprāpto rājānaṃ draṣṭum icchati ||

svāgataṃ te mahābrahma atha te anurāgataṃ |
kim icchasi kim eṣāṇo kenārtho kiṃ dadāmi te ||

śrutaṃ me evaṃ ikṣvāku janasya iha bhāṣato |
rājā stryāgāram osirati triḥ pakṣasya narādhipa ||

caturdaśiṃ paṃcadaśiṃ yāva pakṣasya aṣṭamiṃ |
putrārthiko naraśreṣṭho evaṃ me śruta bhāṣitaṃ ||

so haṃ ca taṃ ghoṣaṃ śrutvā hṛṣṭapramuditendriyaḥ |
stryārthiko iha gaccheyaṃ tena me pratimānaya ||

rājā āha ||

ehi kṣipraṃ kaṃcukīya nārīyo darśaye lahuṃ |
yāya se syād abhiprāyo tāyadya tam anugrahe ||

so dāni kaṃcukīyena brāhmaṇo tam antaḥpuraṃ ||

praveśito tasya devī aliṃdā tada vuccati ||

brāhmaṇo āha ||

eṣā eva me bhavatu yeyaṃ tiṣṭhati māninī |
tiṣṭhamānā anavadyāṃgī mukham aśrūhi siṃcati ||

kubjakā āha ||

icchasi tuvaṃ sthavira yuvatīhi paricāritaṃ |
na ca tvāṃ kācid yuvati pāṇināpi parāmṛśe ||

icchasi tuvaṃ sthavira yuvatīhi paricāritaṃ |
na ca tvāṃ kācid yuvati pādenāpi parāmṛśe ||

pūtivalī palitamukho vadarīkusumo va vāso durgandhaḥ |
chagalo va gandhaprāpto apagaccha na me tvayā kāryaṃ ||

rājā āha ||

vṛttiṃ vo demi dhanaṃ vā dhānyaṃ vā grāmavarāṇi vā |
tam eva dāniṃ bhuṃjāhi kiṃ alindāya kāhisi ||

brāhmaṇo āha ||

kāsano mūrchito cāhaṃ mūrchiyāmi muhur muhuḥ |
omūtremi svakāṃ śayyāṃ eṣā me utthapeṣyati ||

tūṣṇīṃ bhohi tuvaṃ kubje varṇakam eva pīṣahi |
priyo ahaṃ aliṃdāye na tuvaṃ manasīkara ||

tūṣṇīṃ bhohi tuvaṃ kubje mālām eva ca gūhasi |
priyo ahaṃ aliṃdāye na tuvaṃ manasīkara ||

rājā āha ||

saced rājakule piṇḍaṃ brāhmaṇa bhoktum icchasi |
tam eva dāni bhuṃjāhi kim alindāya kāhisi ||

brāhmaṇo āha ||

mā bhavān rājā ikṣvāku dattaṃ samanutapyaye |
priyaṃ yadi pravāretvā paścāt samanutapyasi |
āmantremi ca gacchāmi yaṃ na desi nimantritaṃ ||

rājā āha ||

na brahma anutapyāmi bhohi tvaṃ tuṣito punaḥ |
sarvā pi te upasthāntu aliṃdāye saha imā ||

imāṃ ca vṛṣaliṃ kubjāṃ maithunārthaṃ dadāmi te |
dāsī vā te ayaṃ bhotu nehi nāṃ yena icchasi ||

kubjā āha ||

viṣaṃ khādiya mariṣyaṃ sacen me deva dāsyasi |
imaṃ vā theraṃ bhagnāṃgaṃ mārayiṣyaṃ rahogataṃ ||

brāhmaṇo āha ||

sarvakubjāhi me vairaṃ yā kācit pṛthivyāśritā |
yatrāyaṃ vṛṣalī kubjā mama icchati hiṃsituṃ ||

rājā āha ||

te vayaṃ dharmadharā sma sarvajīvehi brāhmaṇa |
gacchāsi mā me garhanto mahyaṃ karohi bhaṇḍanaṃ ||

mṛto va jīrṇo vidhvaṃsī guruvāsī ca brāhmaṇa |
ete loke pratikūlā kṛṣṇasarpo va roṣito ||

[sace rājakule piṇḍaṃ brāhmaṇa bhoktum icchasi |
tam evaṃ brāhmaṇa bhuñjāhi kim aliṃdāya kāhisi ||

brāhmaṇo āha ||

āsāṃprataṃ na ikṣvāku yaṃ varaṃ no labhāmatha |
yaṃ me striyaṃ pravāretvā paścāt samanutapyasi ||

āmantremi ca gacchāmi dattvā rājānutapyasi |
yo me strībhiḥ pravāretvā mithyākaroṣi yācanāṃ ||

rājā āha ||

na brahma anutapyāmi bhohi no taruṇo punaḥ |
sarvā pi te upasthāntu aliṃdāya saha imā ||

imāṃ bhadra ramāpehi brāhmaṇa yāvad icchasi |
āstṛtasmiṃ śayane bhohi sā tava syā vaśānugā ||

so tāṃ haste grahetvāna suśroṇitanumadhyamāṃ |
rudanmukhīm aśrukaṇṭhīṃ rājadvārāto niṣkrame ||

rājakulāto niṣkramya anuprākāre kuṭi nirmitā |

śakro āha ||

sunivastrā bhavitvāna ehi bhadre ramāmatha |
abhimukhī ramāpehi mā bhavāhi parāṅmukhī |
prahṛṣṭā me ramāpehi varan te rāmito ahaṃ ||

hasantī me ramāpehi varan te rāmito ahaṃ |
ehi bhadre ramāpehi varaṃ te rāmito ahaṃ ||

vinā tandrāya utthehi alinde pūjito ahaṃ |
gatvā rājānaṃ vedesi prīto bhohi jitaṃ mayā ||

śakreṇa taṃ brāhmaṇaveṣam antarahāyitvā svakena rūpeṇa sthito || sarvāṃ diśāṃ varṇena obhāsayitvā sthito | aliṃdāye dṛṣṭvātha viparyayāvasthānam utpannaṃ || sā dāni śakreṇa vareṇa pravāritā | tāye pi putro varito putraṃ me varaṃ dehi || śakro āha ||

śakro ham asmi devendro trayastriṃśānam īśvaraḥ |
varaṃ varehi kalyāṇi yat kiṃcit* manasīcchasi ||

devī āha ||

śakraś ce me varaṃ dadyāt trayastriṃśānam īśvaraḥ |
putraṃ ahaṃ varaṃ yācāmi etaṃ śakra varaṃ dada ||

śakra āha ||

sacet sumanasā + + + alindā ramayāsi me |
utpadye yācito putro sujāto rāṣṭravardhano ||

siṃhabāhu subalavāṃ varṇarūpeṇa śobhanaḥ |
utpadyiṣyati te putro sujāto rāṣṭravardhano ||

siṃhāsupīḍo balavāṃ so bhaviṣyati pāpako |
kuśasamajño saprajñāno pararāṣṭrapramardano ||

śakreṇa devīya bhaiṣajyaguḍikā dinnā | imāṃ oghṛṣitvā jihvāgreṇa svādesi tataḥ te putro bhaviṣyati || sā dāni devī tāṃ bhaiṣajyaguḍikāṃ aṃśukakoṇake baddhitvā rājakulaṃ gatā | gatvā rājño ākhyāsi || śakro so devānām indro tena brāhmaṇaveṣeṇa āgato sa ca me suṣṭhu upacīrṇo iyaṃ ca me bhaiṣajyaguḍikā dinnā nighṛṣitvā jihvāyāṃ svādesi tato te putro bhaviṣyati || rājā āha ||

prasannamukhavarṇā tvaṃ smitapūrvaṃ ca prekṣasi |
bhoti khalu uttamārthāya edṛśī varṇasampadā ||

devī āha ||

indreṇa me mahārāja putro datto mahābalo |
siṃhāsupīḍo balavāṃ pararāṣṭrapramardano ||

rājā ruṣito āha ||

imāṃ gale gṛhītvāna nāśetha vijitā mama |
yā me āṇāṃ pratikrośe na tām icchāmi prekṣituṃ ||

so dāni gulikām ācchinditvā tāsāṃ ekūnānāṃ paṃcadevīśatānāṃ dinnā | sā eva na labhati asyā virūpo putro bhaviṣyati || sā pṛcchati kahiṃ sā guḍikā oghṛṣṭā | atra niṣidāyāṃ || tāye dāni udakena kledayitvāna gulikāya leśaṃ kuśāgreṇa svāditaṃ || evaṃ sarvehi paṃcahi devīśatehi kukṣi pratilabdho navānāṃ vā daśānāṃ vā māsānām atyayena sarvā paṃca devīśatāni prasūtāḥ paṃca kumāraśutā sujātāḥ ||

yāvad ikṣvākusmiṃ kālagate kuśena rājyaṃ pratilabdhaṃ || so dāni kuśo mātaram āha amātyāni ca || bhāryāṃ me agramahiṣīm ānetha || mātā tam āha || ko te pāpakasya bhāryāṃ pratirūpāṃ dāsyati pāpikāṃ te ānayiṣyāmi ||

pāpikāṃ yadi me ambe bhāryāram ānayiṣyasi |
na te haṃ pāpikāṃ bhāryāṃ pāṇināpi parāmṛśe ||

mama tvaṃ pāpikāṃ bhāryāṃ amba ānayitum icchasi ||

na te haṃ pāpikāṃ bhāryāṃ pādenāpi parāmṛśe ||

aliṃdā āha ||

sukho putraka saṃvāso anyonyasamalakṣaṇā |
samānavarṇā ubhaye nānyonyam abhiniṃdati ||

abhimanyati kalyāṇī patiṃ dṛṣṭvāna pāpakaṃ |
varaṃ te pāpikā bhāryā pāpako hi si putrakā ||

rājā āha ||

na me śrutaṃ vā dṛṣṭaṃ vā rājāno bhonti durbhagāḥ |
pāpikāhi vā nārīhi pravicāreti nararṣabho ||

rājā aham asmi kṣatriyo vijitāvī mahābalo |
prabhūtakośo balavāṃ dravyakāmā hi nāriyo ||

pararāṣṭrehi nārīyo sarvālaṃkārabhūṣitāḥ |
ānīyanti dhanakrītā yeṣāṃ dūraṃ pitur gṛhaṃ ||

tasya bhāryāram ānesi madrakarājasya dhītaraṃ |
sarvācārehi saṃpannāṃ sarvāṅgopetāṃ prajāpatīṃ ||

sā dāni kanyā śvaśruya uktā || asmākaṃ ikṣvākukule dharmaṃ dvādaśa varṣāṇi bhartā na draṣṭavyo iti || teṣāṃ dāni śayanagṛhe pradīpā na dīpyanti || sudarśanā āha kuśasya rājño ||

idaṃ rājakulaṃ sphītam anantaratanākaraṃ |
atha divā vā rātrau vā pradīpaṃ na labhāmahe ||

naiva rātriṃ vā divaṃ vā paśyāma itaretaraṃ |
anyamanyam apaśyantā āsāmahe rahogatā ||

iha mo tamasaṃgrahe vasāmo andhakārake |
andhānāṃ viya saṃvāso tathā me pratibhāyati ||

rājā āha ||

ahaṃ etaṃ na jānāmi ko artho kisya vā punaḥ |
ambāṃ me gatvā pṛcchāhi sā te taṃ vyākariṣyati ||

sā dāni prabhātāye rātriye śvaśruye pādāni vanditvā āha ||

idaṃ rājakulaṃ sphītaṃ anantaratanākaraṃ |
atha divā vā rātriṃ vā pradīpaṃ na labhāmatha ||

naiva rātriṃ vā divā vā paśyāmo itaretaraṃ |
anyamanyaṃ na paśyantā āsāmatha rahogatā ||

iha mo tamasaṃgrahe saṃvasāmo ndhakārake |
andhānāṃ viya saṃvāso tathemaṃ pratibhāyati ||

śvaśru āha ||

yadā dvādaśavarṣan te putraṃ drakṣye prajāpati |
tadā drakṣyatha anyonyaṃ devā me upayācitā ||

sudarśanā āha ||

pāpakaṃ punar āryā yaṃ devānām upayācitaṃ |
dīrgharātraṃ na drakṣyāma anyamanyasamāgamaṃ ||

devīye kautūhalam utpannaṃ rājaṃ paśyituṃ || sā dāni śvaśruṃ vijñapeti || śvaśru nāṃ āha || putri śuve te darśanaṃ dattaṃ paśyāhi || alindāye kuśadrumo rājākṛtyā rājāsane upaviśāpito | kuśo pi cchattraṃ dhāreti kumārā pi amātyā pi naigamajānapadā pi svakasvakeṣu āsaneṣu upaviṣṭā || sudarśanā rājaṃ paśyitvā sarvāñ ca pariṣadaṃ tuṣṭā chattradhāraṃ dṛṣṭvā manasaṃ pratihataṃ || sā dāni sudarśanā śvaśruyam āha || śobhano rājā śobhanā rājakumārā śobhanā ca pariṣā chattradhāro punar adekṣiyo | etena tāye sarājikāye pariṣāye śrī upahanyati | yadi eṣa chattradhāro atra na dṛśye evam eṣā pariṣā sarājikā śobheya || śvaśru imām āha || mā putri evaṃ jalpāhi na tvam etasya cchattradhārasya māhātmyaṃ jānāsi | mahātmā eṣa mahābalo eṣo śīlavāṃ mahādhano etasyānubhāvena vayaṃ sarve sukhitā || sā dāni śayanagatā rājānam āha ||

na nūnaṃ tvaṃ labhe anyaṃ lokasmiṃ chattradhārakaṃ |
yādṛśo te ayaṃ deva ahirīko anotrapo ||

rājā āha ||

kin nu rūpeṇa kalyāṇi api cāyaṃ mahābalo |
mahābalo ti kṛtvāna eṣo smākaṃ hi rocati ||

kiṃ nu rūpeṇa kalyāṇi api cāyaṃ mahādhano |
mahādhano ti kṛtvāna eṣo smākaṃ hi rocati ||

kiṃ nu rūpeṇa kalyāṇi api cāyaṃ śūro siyā |
sa śūro iti kṛtvāna eṣo smākaṃ hi rocati ||

kiṃ nu rūpeṇa kalyāṇi api cāyaṃ suśīlavān* |
suśīlavāni ti kṛtvāna eṣo ’smākaṃ hi rocati ||

kiṃ nu rūpeṇa kalyāṇi api cāyaṃ mahāsvaro |
etasya anubhāvena vayaṃ sarve jīvāmatha ||

sukhamitro ca me sahāyo priyo prāṇasamo ca me |
etasya me vinābhāve ubhaye pi na bhavematha ||

devī dāni sarvā ca antaḥpuro padmasaraḥ prekṣituṃ gatā || tatra rājā prakṛtyaiva padmasaram otaritvā āsati | devī otīrṇamātrā tena gṛhītā | devī jānati dakarākṣasena gṛhītā ti || antaḥpurikāhi puṣpavṛṣṭī pi mocitā || rājā āha ||

agamāsi devī udyānaṃ vāpipadminiprekṣikā |
na me padmāni ānesi na khu te haṃ priye priyo ||

devī āha ||

agamaṃ deva udyānaṃ vāpiyodake snāyituṃ |
piśācaṃ addarśiṃ tatra mūrchitā prapate bhṛśaṃ ||

yo ca te chattraṃ dhāreti yo ca padmavane abhū |
manye ekinā striyā jātā tādṛśam asya lakṣaṇaṃ ||

devī ca aparakālena antaḥpureṇa sārdhaṃ āmravanaṃ prekṣikā nirgatā || rājā prakṛtyaiva āmravanaṃ gatvā āmra-udyāne sthitaḥ || tatra tena devī aṇvantī gṛhītā || devī jānati vanarākṣasena gṛhītā ti | antaḥpurikāhi puṣpavṛṣṭi pi mocitā || rājā śayanagṛhe devīṃ āha ||

agamāsi devi āmravanaṃ vardhamānaṃ nirīkṣikā |
na me āmrāṇi ānesi na khu te haṃ priye priyo ||

devī āha ||

agamaṃ deva āmravanaṃ vardhamānaṃ nirīkṣakā |
piśācaṃ addarśiṃ tatra mūrchitā prapate bhṛśaṃ ||

manye ekinā striyā jātā yo tava cchattraṃ dhāraye |
yo ca padmavane āsi yo ca āmravane abhū ||

hastiśālā dāni ādīptā | rājā svayaṃ kacchaṃ bandhitvā hastino muṃcati | asinā bandhanāni cchindati paṭalāni vāhyatomukhaṃ kṣipati ||

nārāyaṇa­saṃ­ghaṭano rājā balena hastinaḥ |
pāṇinā gṛhya kṣipati hastān mokṣitā dīptakā ||

antaḥpurikā rājño varṇaṃ bhāṣanti | aho rājño parākramo ti | anyatarāpi kubjā rājño varṇaṃ bhāṣati |

siṃhāsupīḍo balavāṃ śobhe sucipulo mahāṃ |
khe candro iva ābhāti samantaparimaṇḍalaṃ ||

cakoratāmranayanaḥ kāmadevo va śobhati |
hastino mokṣaye rājā sthāmopeto nararṣabhaḥ ||

rājā āha ||

bhadrikā khu ayaṃ kubjā yā rājānaṃ praśaṃsati |
kāśikāni te vastrāṇi dadāmi caturo ahaṃ ||

mahendraka­rāja­dhītā rājānaṃ dṛśya duḥkhitā |
ayaṃ nāma mama bhartā evaṃrūpo ti (śokitā) ||

madrakarājadhītā āha ||

na bhāṣantīye kubjāye jihvāye asti cchedako |
sutīkṣṇena śastreṇa yā rājānaṃ praśaṃsati ||

kubjā āha ||

pratitarjenti rājāno bandhena ca vadhena ca |
tasmāsya varṇaṃ bhāṣāmi rakṣaṃ jīvitam ātmano ||

devī āha ||

na paśyāmi na drakṣyāmi ko artho jīvitena me |
adyaivāhaṃ gamiṣyāmi purā prāṇā jananti me ||

sā dāni kupitā devī madrakarājasya ātmajā |
kubjādvitīyā yānena svakaṃ jñātikulaṃ gatā ||

mātāpi putraśokena tālayaṣṭīva bhagnā bhūmyāṃ nipatitā |

sā ca sālasya va yaṣṭi cchinnā paraśunā yathā ||

evaṃ mediniyaṃ pati putraśokasamanvitā ||

rājā bhāryāśokaduḥkhito gantukāmaḥ bhāryām anveṣituṃ mātā duḥkhitā rājānaṃ kuśaṃ gāthāye pratyabhāṣati ||

aho mama mandabhāgyāye artho paryāhṛto kule |
paṃcaśatayojanāto mahendradhītā ihāgatā ||

śaktubhakṣā janapadā nityaṃ kambalaprāvṛtā ||

lūhabhuktā lūhakarmā kathaṃ mārgaṃ gamiṣyasi ||

rājā āha ||

nṛtyagītavādyakrīḍāye cittamāyāśatena vā |
vividhehi upāyehi vṛttiṃ kalpeyam ātmano ||

rājā bhrātaraṃ kuśadrumam rājye sthāpayitvā amātyāni saṃdiśitvā ||

mātaram abhivādayitvā kṛtvāna ca pradakṣiṇaṃ |
tato vīṇāṃ gṛhītvāna prākrame uttarāmukhaḥ ||

so dāni madrakaviṣayasya anyasmiṃ grāme vāsopagato anyatarāye vṛddhāye pratiśayaṃ dinnaṃ | tadaho ca tatra grāme vīṇāvādyena ārādhito | tasya prabhūtaṃ khādyabhojyaṃ dinnaṃ mahantaṃ gopiṭakaṃ khajjakasya mahatī ca alindā bhaktasya dadhighaṭakaṃ ca nānāprakārāṇi ca vyaṃjanāni || vṛddhāye etad abhūṣi || eṣa asau ekam āhāraṃ kṛtvā śuve gamiṣyati etaṃ ca mama dvemāsikaṃ bhaktaṃ bhaviṣyati | kuśenāpi vṛddhāye ālāpaṃ ānayantena taṃ khajjakasya gopiṭakaṃ ekadukāye sarvaṃ khāditaṃ | sā ca odanasya mahatī aliṃdā yo aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā taṇḍula-odanānāṃ pāko sarvaṃ bhuktaṃ | tāni ca vyaṃjanāni taṃ dadhikalaśaṃ | vṛddhā nirāśā ||

avidhāvidhaṃ praviśitha antako iha āgato |
piśāco mānuṣarūpeṇa yo mām icchati khādituṃ ||

kuśo āha ||

sarve vasanti grāmasmiṃ ye ca kāyena pāpakā |
ekarātriṃ vasitvāna śuve gaṃsāmi ambike ||


so dāni ekarātroṣito kanyakubjaṃ gataḥ mālākāram allīno tathā pūrve śilpikajātī paścāt* mahānasaṃ | rājāpi ārādhito yāvadrājño priyo ti kṛtvā antarpurikāhi antaḥpuraṃ praveśīyati krīḍāpanako bhaviṣyati || antaḥpurikā pi mahendrakasyāpi dhītaro pṛṣṭhena vahati | sudarśanāpi tena vāhiyamānena asātā vāreti |

kiṃ dāni ahaṃ karomi kasya vā garahāmy ahaṃ |
uttrāsayati mān dṛṣṭvā samudre rājñaso yathā ||

kiṃ dāni ahaṃ karomi kasya vā garahāmy ahaṃ |
uttrāsayati mān dṛṣṭvā mṛgī bhrāntā va lubdhakaṃ ||

anūrjako yenāgato rātriṃdivam anuvrajan* |
gaccha kuśa svakaṃ rājyaṃ nechāmi durvarṇaṃ ahaṃ ||

rājā āha ||

ahaṃ supriyo te syāme suśroṇi tanumadhyame |
tava kāmehi mahantaṃ rājyaṃ pi nābhiprārthaye ||

nāhaṃ gamiṣyāmi susaṃvṛtoru
diśāṃ na jānāmi yato smi āgato |
saṃmūḍharūpo vicarāmi loke
matto smi kāmaiḥ mṛgamandalocane ||

devī āha ||

vikṣepo tava cittasya yaṃ anicchantim icchasi |
akāmāṃ rāja kāmesi naitat paṇḍitalakṣaṇaṃ ||

kuśo āha ||

akāmāṃ vā sakāmāṃ vā yo naro labhate priyāṃ |
lābhaṃ tatra praśaṃsanti alābho tatra pāpako ||

devī āha ||

prabhosi strīsahasraṃ pi ekarātreṇa rāmituṃ |
ekastriyāye kāmena mahadduḥkhaṃ nigacchasi ||

rājā āha ||

netaṃ duḥkhaṃ prajānāmi yaśasvinī varṇalābhinī |
yaṃ sucīrṇe brahmacaryasmiṃ tvaṃ me bhāryā bhaviṣyati ||

devī āha ||

dhig astu te brahmacaryaṃ aghan te bhotu pāpakaṃ |
sunakhīṃ vā śṛgālīṃ vā paratra kāmayiṣyasi ||

kuśo āha ||

mā evaṃ avaca bhadre suśroṇi tanumadhyame |
śramaṇā pi hime sādhu brahmacaryeṇa śobhate ||

te pi bhadre sucīrṇena iha cīrṇena śobhate |
svargeṣu upapadyanti tridaśe kāmakāmino ||

tan te bhadre ahaṃ brūmi suśroṇi tanumadhyame |
na te anyo pati asti iti siṃhasvaro kuśaḥ ||

devī āha ||

saced va satyaṃ vacanaṃ naimittānāṃ bhaviṣyati |
na te bhāryā bhaviṣyāmi kāmaṃ chindāhi khaṇḍaśaḥ ||

rājā āha ||

nāhaṃ chettuṃ tavechāmi suśroṇi tanumadhyame |
acchinnā yeva tvaṃ bhadre mama bhāryā bhaviṣyasi ||

mahāntaṃ ca mama rājyaṃ bahūśvaṃ bahupauruṣaṃ |
anantabahupradānaṃ bahvācchādanabhojanaṃ ||

so haṃ rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca cchorayitvā ihāgataḥ |
tava kāmehi samantarājyaṃ nābhiprārthaye ||

devī āha ||

pāṣāṇe khanase kūpaṃ karṇikāreṇa karṇikāṃ |
vātaṃ jālena bandhesi anicchantīṃ yam icchasi ||

akānto kiṃ kāmayasi + + + + + + ||

gaccha kuśa svakaṃ rājyaṃ ātmānaṃ kiṃ kilāmasi ||

rājā āha ||

na etaṃ kilamathaṃ mahyaṃ brahmacaryaṃ idaṃ mama |
paratra me tuvaṃ bhāryā mahyaṃ bhadre bhaviṣyasi ||

devī āha ||

etan tava brahmacaryaṃ upāttaṃ bhotu pāpakaṃ |
sunakhīṃ vā śṛgālīṃ vā gardabhīṃ vābhiprārthaye ||

rājaputro śūro vīro yuddhasmiṃ apratipudgalo |
kuśo ’yam ārūḍhaprajño idaṃ vacanam abravīt* ||

gacchanto te ahaṃ bhadre suśroṇi tanumadhyame |
nigaḍehi te bandheyaṃ kin te kuryu sajātayo ||

devī āha ||

tam eva dharmam aparādhya yan te utpāditaṃ purā |
tam eva dharmaṃ smaramāṇo tvaṃ me bandhitum icchasi ||

rājā āha ||

prabhomi te ahaṃ bhadre bandhayitvā prajāpatī |
yen icchakaṃ pracāretuṃ pitā te kiṃ kariṣyati ||

prabhosi strīsahasraṃ pi ekarātreṇa rāmituṃ |
tvam eva me varaṃ bhadre śuddhadanti prajāpati ||

devī āha ||

jānāmi te mahārāja balavāṃ tvaṃ naraṣabha |
durvarṇo durdṛśo cāsi duḥsparśo ca mahīpati ||

sthūloṣṭho sthūlaśiro ca sthūlāṅgo si mahodaro |
paśyituṃ tvāṃ na icchāmi mā ātmānaṃ kilāmaye ||

devī āha ||

ete udviddhaprākārāṃ aṭṭāṭṭālakakholakā |
yo vā vahati nāgehi etaṃ hi vārayanti te ||

+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + +
ete śaktīhi yudhyanti tomarehi śarehi ca |
asīhi ca sutīkṣṇehi tvāṃ labheyaṃ prajāpati ||


rājā dāni mahendrako dhītaraṃ paribhāṣati | kiṃ tvaṃ tādṛśaṃ rājānaṃ yasya pratirājānaḥ trasanti taṃ choḍitvā ihāgatā || ayaṃ cāhaṃ saptahi rājānehi uparuddho tava kṛtena | eṣo dāni te eteṣāṃ saptānāṃ rājñāṃ sapta khaṇḍāni kṛtvā dāsyāmīti ||

sā dāni bhītā rājadhītā aśrukaṇṭhā rudanmukhī |
vāripūrṇehi netrehi idaṃ vacanam abravīt* ||

sacet* mām amba ghātensuḥ kṣatriyā dūragāmino |
asthīni me samānetvā ekamante dahāpaye ||

ekamante dahāpetvā elūkaṃ mama kāraye |
elūkaṃ me karitvāna karṇikāram āropaye ||

tato ca puṣpite sante vasantasmiṃ himāntake |
tato me ambe smareyāsi evaṃvarṇā mamātmajā ||

tato ca so rājaputro yuddhasmi kovido kuśo |
saṃrūḍhaprajñāno asti samādāpya iti sthitā ||

imāṃ bandhitvāna bhāgabhāgaṃ karitvāna kṣatriyā |
saṃgrāmaṃ ca daditvāna tataḥ kṣemaṃ bhaviṣyati ||

tataḥ ca (sā rājaputraṃ) kṣatriyāṇī yaśasvinī |
vepamānehi gātrehi idaṃ vacanam abravīt* ||

satyan te pratijānāmi rājaputra mahābala |
yadi te kocid aparādhye ācare va narādhipaḥ ||

kuśo āha ||

ahaṃ pi te prajānāmi śuddhadanti prajāpati ||

yadi te kadācid bhūyo pi ācareyaṃ ito paraṃ ||

tato prajāpatīmātā aśrukaṇṭhī rudanmukhī |
vāripūrṇehi netrehi idaṃ vacanam abravīt* ||

ko nu veṇo vā pāṇo vā atha vā punar pukkaso |
kisya rājakule jāto kiṃ sya kurvantato mukhaṃ ||

sudarśanā mātaram āha ||

na eṣa veṇo na caṇḍālo atha na punaḥ pukkaso |
putro ikṣvākurājasya taṃ tvaṃ dāso ti manyasi ||

ma­yūrak­roṃ­cābhirutaṃ vāditradhvaniniṣevitaṃ |
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi ||

śaṃ­khapāṇḍara­saṃ­kāśaṃ nārīsaṃghaniṣevitaṃ |
kṣtriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi ||

suvarṇabhājanapratyuptaṃ nārīsaṃghasamākulaṃ |
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi ||

ṣaṣṭi nagarasahasrāṇi sphītaṃ rājyam akaṇṭhakaṃ |
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi ||

ṣaṣṭi nāgasahasrāṇi suvarṇālaṃkārabhūṣitā |
suvarṇacchadamātaṃgā iṣādantā samudgatāḥ ||

ārūḍhā grāmaṇīyehi khaḍgatomarapāṇibhiḥ |
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi ||

ṣaṣṭi rathasahasrāṇī sanandighoṣālaṃkṛtā |
ayosubaddhanemikā dvīpicarmaparicchadā ||

ārūḍhā grāmaṇīyehi cāpahastehi varmihi |
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi ||

ṣaṣṭi aśvasahasrāṇi ājāneyā hayottamāḥ |
suvarṇamekhalādharā khalīnaratanāmayā ||

ārūḍhā grāmaṇīyehi kaśāhastehi varmibhiḥ |
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi ||

viṃśa brāhmaṇasahasrāṇī rājño bhuṃjanti nityakaṃ |
divā vā yadi vā rātrau sadā satkṛtapūjitā |
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi ||

kumārāṇāṃ śatā paṃca upetā mātṛpitṛto |
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi ||

rājā dāni śṛṇoti devīye jāmātā āgato tti ihaiva antaḥpure ti || so dāni bhīto ca yaṃ vāhire rājehi bhayaṃ bhaveyā imaṃ abhyantare bhayaṃ jātaṃ | kuśo kiṃ kariṣyati ||

kiṃ tvam unmattarūpā va vikṣiptacittā ca bhāṣasi |
kīdṛśo so kuśo kasmād anupaśyematha vayaṃ ||

devī āha ||

eṣa deva abhyantarato veśma-antare tiṣṭhati |
āgacchati rājaputraḥ abhiniṣkramya tiṣṭhati ||

tasyāsau vacanaṃ śrutvā bhīto saṃvignamānaso |
priya-anumataikāṃso kṛtvā aṃjaliṃ tiṣṭhati ||

tvaṃ kṣamāhi mahārāja tvaṃ kṣamāhi nararṣabha |
na vayam evaṃ jānāma siṃhasvara ihāgataḥ ||

tvaṃ kṣamāhi mahārāja tvaṃ kṣamāhi nararṣabha |
na vayam evaṃ jānāma mahāsvara ihāgato ||

tvaṃ kṣamāhi mahārāja tvaṃ kṣamāhi mahāratha |
na vayam evaṃ jānāma maṃjusvara ihāgato ||

rājā dāni punar dhītaraṃ paribhāṣati || ettako kālo mama jāmātu āgatasya na ca tvaṃ mama nivedesi || so dāni tat kṣaṇaṃ śatapākehi sahasrapākehi ca tailehi abhyañcitvā snāpito mahārahehi vilepanehi vilipto mahārahehi ācchādanehi ācchādito āmuktamakuṭo paṃcāṅgikena tūryeṇopasthihīyati || kuśo śvaśuraṃ āha ||

yattakā te hastī aśvā ca sarveṣāṃ karṇā pidhīyantu |
mā mama siṃhanādena svakaṃ sainyaṃ bhajiṣyati ||

kṣipraṃ ca aśvā yojetha suvarṇa-ucchritadhvajāṃ |
antepurāto niryāsi rājño mahendrasya paścato ||

so siṃhanādaṃ nanade śūro yuddhasmiṃ īśvaro |
siṃhanādaṃ naditvāna parigṛhṇati kṣatriyā ||

te dāni sapta kṣatriyā jīvagrāhaṃ gṛhya śvaśurasya allīpitā || te rājā āhansuḥ || kiṃ karomīti || kuśo āha || pādehi mama śvaśuraṃ allīyatha vṛddhiṃ ca karotha || te dāni pādehi ca mahendrakasya rājño abhigatā jayavuddhi ca se kṛtā || madrakarājā āha || kiṃ karomi tti || kuśo āha || kariṣyasi mama vacanaṃ || śvaśuro āha || kariṣyan ti || asti te dhītaro suvarṇasahasramaṇḍitāṃ kṛtvā ekamekasya rājño ekamekāṃ dhītaraṃ dehi jāmātaro bhontu | sukhaṃ anudvignaṃ vasiṣyasīti || rājñā mahendrakena teṣāṃ kṣatriyāṇāṃ sarveṣām ekamekā suvarṇa­sahas­rapratimaṇḍitā dhītā dinnā suvarṇasandhīva putrapautrā || te dāni svakāni rājyāni visarjitā ||

gateṣu saptarājāneṣu śvaśuraṃ kuśo āmantrayati || aham api gamiṣyāmīti || madrakarājā āha || putri sudarśane tvaṃ evaṃ parākramayuktaṃ rājānaṃ śuraṃ dīrghadarśinaṃ ikṣvākuputraṃ mahābalaṃ mahākulīnaṃ arahase premnena ca gauravena ca upasthihituṃ | yaṃ nūnāhaṃ saparivāro sarvo ca adhisthāno saṃśayāno mokṣito || sādhū ti dhītā pituḥ vacanam aśroṣīt* || rājā dāni mahendrako mahatā satkāreṇa prabhūtaṃ ratnadānaṃ dattvā jāmātukasya sudarśanāye ca caturaṃgabalakāyaṃ saṃnāhayitvā visarjitā ||

so dāni yarthechite janapade āvāsito | tatra padmasare snānāya okasto ||

tatra snāpayantena ātmano pratibimbaṃ dṛṣṭaḥ | sa taṃ durvarṇaṃ durdṛśaṃ ātmano pratibimbaṃ dṛṣṭvā durmano āsi | tena hi me mahendrakarājadhītā paribhavati | ātmānaṃ upakramiṣyāmi || so dāni śakreṇa devendreṇa samanvāhṛto || ayaṃ kuśo bodhisatvo durvarṇatāye ātmānam upakramitukāmaḥ tena tasya jyotīrasa-ekāvalikā maṇiratnaṃ dinnaṃ | imam ābandhāhi tataḥ te rūpeṇa sarvajambudvīpe samasamo na bhaviṣyati | yatra kāle paurāṇikaṃ rūpaṃ abhikāṃkṣasi tad etaṃ maṇiṃ pāṇinā pidhiyayāsi || so dāni tena maṇiratnena ābaddhena rājakulaṃ praviśati divyena rūpeṇa pratihārarakṣeṇa ca vāri mā praviśāhīti || so dāni āha || ahaṃ kuśo ti || pratihārarakṣo āha || bhadraṃ kuśo rājā edṛśo rūpeṇa bhaveyā ti || rājñā kuśena taṃ maṇiratnakaṃ hastenāpihitaṃ | tasya yathāpaurāṇaṃ varṇarūpaṃ saṃvṛttaṃ || pratihārarakṣo dṛṣṭvā mūrdhena praṇipatito || so dāni praviṣṭo devīya mūle || devī āha || mā rājakulaṃ avamardāhīti | kisya tvaṃ rājakulaṃ praviṣṭo || so āha || ahaṃ kuśo || devī āha || kuśo rājā edṛśena rūpeṇa bhaveyā || rājñā taṃ maṇiṃ hastena apihitaṃ | so dāni yathāpaurāṇo saṃvṛtto || devī āha || ato maṇito hastam apanehi || rājñā maṇito hasto apanīto divyaṃ cāsya punaḥ rūpaṃ saṃvṛttaṃ || ātmānam eva upasaṃkramitukāmo | tato me imaṃ jyotīrasaṃ nāma maṇiratnaṃ śakreṇa dinnaṃ || kuśo rājā āgacchatīti śrutvā ekūnā paṃca kumāraśatāni amātyā ca bhaṭabalāgraṃ ca sarve pratyudgatā | paśyanti kuśaṃ rājaṃ hastiskaṃdhavaragataṃ divyena rūpeṇa ādityam iva pratapantaṃ caturaṃgena balakāyena saṃparivṛtaṃ āgacchantaṃ | te dāni na pratyabhijānanti | tena dāni rājñā maṇi hastena pihito yathāpaurāṇaṃ ca rūpaṃ saṃvṛttaṃ tataḥ ca sarve praṇipatitā || evaṃ mahatā samudayena kuśo rājā devīye sudarśanāya sārdham antaḥpuraṃ praviṣṭo ||

evaṃ puṇyavato arthā sarve bhonti pradakṣiṇāḥ |
yathā nāma kuśo bhāryāya jñātīhi ca samāgato ||

pūrvenivāsaṃ bhagavān pūrvejātim anusmaran* |
jātakam idam ākhyāsi śāstā bhikṣūṇam antike ||

te ca skandhā te dhātavaḥ tāni āyatanāni ca |
ātmano rthaṃ ca bhagavān etam arthaṃ viyākare ||

anavarāgrasmiṃ saṃsāre yatra me uṣitaṃ purā |
kuśo ahaṃ tadā āsi sudarśanā yaśodharā ||

māyā mātā tadā āsi mahānāmo mahendrako |
māro anyataro rājā evaṃ dhāretha jātakaṃ ||

evam idam aparimitaṃ bahuduḥkhaṃ
uccanīcacaritaṃ purāṇaṃ |
vigatajvaro vigatabhayo aśoko
svajātakaṃ bhāṣati bhikṣusaṃghamadhye ||

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ || tasya bhagavan karmasya vipākena kuśo rājā durvaṛṇo durdṛśo pratikūladarśano abhūṣi || bhagavān āha ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ atītamadhvānaṃ nagare kampille paṃcālajanapade duve jāyapatikā taruṇābhirūpā parasparānuraktā bhavensuḥ | tāye istriye sādṛśaṃ tatra gṛhaṃ niḥśalyakaṃ siddhaṃ || buddhānām anutpāde pratyekabuddhā loke utpadyanti tūṣṇīkaśobhanā khaḍgaviṣāṇakalpā | ekam ātmānaṃ damenti śamenti parinirvāyanti || tāye striyāye tatrāhāraṃ siddhaṃ || pratyekabuddho ca taṃ gṛhaṃ parviṣṭo piṇḍāya taruṇābhirūpo prāsādikena īryāpathena || prāsādikābhiprasannā devamanuṣyāḥ || tasyā striyāye pratyekabuddhaṃ dṛṣṭvā prasādam utpannaṃ || tāye tasya pratyekabuddhasya piṇḍapātro ca dinno || so cāsyā kuṭumbiko praviṣṭo paśyati taṃ ca pratyekabuddhaṃ gṛhe bhāryāṃ ca || tasya dāni śaṃkā utpannā | taruṇo yaṃ pravrajito mā haiva me kalatrā olokitā bhaviṣyati || so tāye bhāryāye paruṣavācāye āha || bhuktapūrvo te eṣo yathā tvam etasya bhojanaṃ desi || sā āha || śāntaṃ pāpaṃ pravrajito eṣo mahābhāgaḥ apūrvo eṣo adya gṛhaṃ praviṣṭaḥ prasādena me etasya bhikṣā dinnā || tato so pratyekabuddho tasya puruṣasya akuśalaṃ cittotpādaṃ jñātvā anugrahārthaṃ tato yeva gṛhāto haṃsarājā viya vaihāyasaṃ krānto || tasya dāni puruṣasya taṃ pratyekabuddhaṃ vaihāyasagataṃ dṛṣṭvā prasādam utpannaṃ mahābhāgo ayaṃ ṛṣi iti || tena sā bhāryā anukṣamāpitā praṇidhānaṃ ca utpāditaṃ | anye pi me jāti tvaṃ bhāryā bhavesīti anyarāṣṭraṃ pi gatā nānyasya vaśe vartesi nānyasya mama yeva tti ||

bhagavān āha || syāt khalu punar bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena kaṃpille nagare puruṣo abhūṣi yena bhāryāye īrṣyāprakṛtena duṣṭacittena pratyekabuddho abhyācikṣito | kuśo rājā tena kālena tena samayena kaṃpillanagare so puruṣo abhūṣi || anyā sā bhāryā abhūṣi | sā sudarśanā mahendranāthadhītā || tasya bhikṣavaḥ karmaṇo vipākena kuśo rājā virūpo abhūṣi ||

kuśajātakaṃ samāptaṃ ||