Mahāvastu

73. The Conversion of Śāriputra and Maudgalyāyana

rājagṛhasya ardhayojane nālandagrāmakaṃ nāma grāmaṃ ṛddho ca sphīto ca samṛddho ca | tatra brāhmaṇo mahāśālo āḍhyo mahādhano mahābhogo prabhūtacitrasvāpateyo prabhūta­dhanadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūta­jātarūpa­raja­tavittopakaraṇo prabhūtahastyaśvagajagaveḍako prabhūta­dāsīdā­sakar­makarapauruṣeyo || tasya dāni brāhmaṇamahāśālasya śārī nāma brāhmaṇī bhāryā prāsādikā darśanīyā | tasya dāni śārīye brāhmaṇīye putrā dharmo upadharmo śatadharmo sahasradharmo tiṣyo upatiṣyo ete sapta putrāḥ ṣaṭ* niviṣṭāḥ saptamo upatiṣyo kanīyaso aniviṣṭako gurukule vedamantrān adhīyati || rājagṛhasya ardhayojanena kolitagrāmakaṃ nāma ṛddho va sphīto ca samṛddho ca bahujanākīrṇo ca | tatrāpi brāhmaṇamahāśālo āḍhyo mahādhano mahābhogo prabhūta­dhanadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūta­jātarūpa­raja­tavittopakaraṇo prabhūtahastyaśvagajagaveḍako prabhūta­dāsīdā­sakar­makarapauruṣeyo maudgalyāyanagotreṇa || tasya kolito nāma putro prāsādiko darśanīyo paṇḍito nipuṇo medhāvī | tatraiva gurukule vedamantrān adhīyati | tatraiva upatiṣyo anyāni ca paṃcamātrāṇi māṇavakaśatāni || sarvaprathamaṃ kolitena upatiṣyeṇa ca vedamantrā adhītā anuyogo ca dinno ācāryasya ca ācāryaśuśrūṣā kṛtācāryadhano ca niryātito chattraṃ upānahā yaṣṭi kamaṇḍalūkhā śāṇaśāṭaṃ ||

te dāni ubhaye saṃmodikā priyamāṇā abhīṣṭacittā | upatiṣyo pi nālandagrāmāto kolitagrāmakaṃ gacchati kolitasya darśanāye | kolitagrāmāto pi kolito nālandagrāmakaṃ gacchati upatiṣyasya darśanāye || rājagṛhe samasamaṃ giriyagrasamājaṃ nāma parvaṃ vartati paṃcānāṃ tapośatānāṃ || tatra dāni paṃcahi tapośatehi paṃca udyānaśatāni | sarvāṇi paṃca udyānaśatāni anekehi janasahasrehi bharitāni bhavanti darśanaśatāni vartanti saṃgītiśatāni vartanti aparāṇi ca naṭanartaka­ṛllamallapāṇis­varakāni ḍimbara­valañjakakumbhathūnikaśatāni || te dāni brāhmaṇamahāśālaputrā upatiṣyo ca kolito ca caturghoṭehi aśvarathehi yuktehi ceṭasahasrehi saṃparivāritā giriyagrasamājaṃ prekṣakā gatā || te dāni satvā sakuśalamūlapuṇyā varaparīttagṛhā kṛtādhikārā purimakeṣu samyaksaṃbuddheṣu praty­eka­buddha­śrāva­kamaheśākhyeṣu ca uptasatyādhikārā chinnabandhanā bhavyotpattikā āryadharmāṇāṃ ārādhanāye caramabhavikāye hetupratyayacārikā satvā || teṣām ubhayeṣāṃ tatra giriyagrasamājaṃ prekṣantānāṃ paurāṇena kuśalamūlena hetum upadarśitaṃ || śāriputrasya taṃ janakāyaṃ dṛṣṭvā anityasaṃjñā utpannā imaṃ ettakaṃ janakāyam abhyantarā varṣaśatasya anityatāya sarvaṃ na bhaviṣyati || maudgalyāyanasyāpi janakāyasya tasya hasantānāṃ hakkāraṃ ca kṣipantānāṃ dantamālāni dṛṣṭvā asthisaṃjñā utpannā | so dāni maudgalyāyano śāriputraṃ paridīnamukhavaṇa dṛṣṭvā āha ||

manojña tantrīsvaragītaghoṣā
tripuṣkarasphoṭikasāryamāṇāḥ |
śruyanti śabdā madhurā manojñā
raṃge bhavāṃ kiṃ paridīnavaktro ||

hṛṣṭasya kālo na hi śocitasya
ramitasya kālo aratiṃ jahāhi |
śṛṇohi saṃgītim ivāpsarāṇāṃ
hṛṣṭānano asmiṃ manuṣyanandane ||

atha khalu śāriputro māṇavo maudgalyāyanaṃ māṇavam etad uvāca ||

ete viṣayasaṃraktā viṣayāś ca calācalā |
bhaveṣu ca dravyeṣu ca kā ratir bālabuddhināṃ ||

aciraṃ munisā sarve atṛptā kāmalolupāḥ |
vyastagātrā gamiṣyanti mṛtā bhasmaparāyaṇāḥ ||

tan me saṃjñā na rameti maudgalyāyana na me ratī |
vipulā pratimā caiva bhāvitā matiyā ratiḥ ||

samayo khu dharmaṃ carituṃ narakinnarā surāsurasucarā pi |
kāmaratībhir lolitā atṛptamanasā gatā vilayaṃ ||

yo vane kāyavivekaṃ rato adhigacche madakālopagato |
spṛhayanti tasya devā pi marucīrṇaṃ hi duṣkaraṃ caritaṃ ||

samānaṃ sukhaduḥkheṣu ratīṣu aratīṣu ca |
yaṃ naimittā praśaṃsanti so haṃ śārisuto bhave ||

so dāni śāriputramāṇavako taṃ maudgalyāyanamāṇavakam āmantrayati || pravrajyā me abhipretā pravrajiṣyāmi || maudgalyāyano āha || yaṃ bhavato iṣṭaṃ tan mamāpi iṣṭaṃ aham api pravrajiṣyāmi || maudgalyāyano āha ||

yā gatī bhavato iṣṭā asmākam api rocati |
tvayā sārdhaṃ mṛtaṃ śreyaṃ na ca jīvitaṃ tvayā vinā ||


tena khalu puna samayena rājagṛhe nagare saṃjayī nāma vairaṭīputro parivrājako paṃcāśaparivāro parivrājakārāme prativasati || te dāni śāriput­rama­udgalyāyanamāṇavakā parivrājakārāmaṃ gatvā saṃjayisya vairaṭikāputrasya parivrājakasya sakāśe parivrājakapravrajyāṃ pravrajitā || śāriputreṇa saptāhapravrajitena sarvāṇi parivrājakaśāstrāṇi adhītāni maudgalyāyanenāpy ardhamāsena sarvāṇi parivrājakaśāstrāṇi adhītāni || te dāni āhansuḥ || nāyaṃ dharmo nairyāṇiko tatkarasya suḥkhakṣayāya saṃvartati gacchāma pṛthakpṛthaksvākhyātaṃ dharmavinayaṃ paryeṣyāmaḥ yatra duḥkhasya antakriyā pravartati | yo maṃ prathamataraṃ svākhyātaṃ dharmavinayaṃ + + + tena aparasya ākhyātavyaṃ | tataḥ sahitā āryadharmavinaye pravrajiṣyāmaḥ || te dāni tāni parivrājakaśāstrāṇi saṃgītīkṛtvā rājagṛhaṃ praviṣṭā anyena śāriputro parivrājako anyena maudgalyāyano || tena khalu punaḥ samayena bhagavān antarāgirismiṃ yaṣṭīvane udyāne yathābhiramyaṃ viharitvā veṇuvanam anuprāpto tatraiva viharati veṇuvane kalandakanivāpe mahatā bhikṣusaṃghena sārdham ardhatrayodaśabhir bhikṣuśataiḥ || atha khalv āyuṣmān upaseno kalyasyaiva nivāsayitvā pātracīvaram ādāya rājagṛhanagare piṇḍāya prakrame || adrākṣīt* śāriputraḥ parivrājako āyuṣmantaṃ upasenaṃ dūrata evāgacchantaṃ prāsādikena abhikrāntapratikrāntena ālokitavilokitena saṃmiñjitaprasāritena saṃ­ghāṭīpātracīvara­dhāra­ṇena nāgo viya kāritakāraṇo antargatehi indriyehi avahirgatena mānasena sthitena dharmatāprāptena yugamātraṃ prekṣamāṇo dṛṣṭvā ca punaḥ atiriva mānasaṃ prasīde || kalyāṇā punar iyaṃ pravrajitasya īryā | yan nūnāhaṃ tasya upasaṃkrameyaṃ || atha khalu śāriputro parivrājako yenāyuṣmān upasenas tenopasaṃkramitvā āyuṣmatā upasenena sārdhaṃ saṃmodanīyāṃ kathāṃ saṃmodayitvā sārāyaṇīyāṃ kathāṃ vyatisāretvā ekānte asthāsi | ekāntasthitaḥ śāriputraḥ parivrājako āyuṣmantam upasenam etad uvāca || śāstā bhagavān uta śrāvako || evam ukte āyuṣmān upaseno śāriputraṃ parivrājakam etad uvāca || śrāvako haṃ āyuṣmaṃ || evam ukte āyuṣmān śāriputro parivrājako āyuṣmantam upasenam etad uvāca || kiṃvādī bhavato śāstā kimākhyāyī kathaṃ punaḥ śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayati kevarūpā cāsya śrāvakeṣu ovādānuśāsanī bahulaṃ pravartanīyaṃ bhavati || evam ukte āyuṣmān upaseno śāriputraṃ parivrājakam etad uvāca || alpaśruto imasmi āyuṣmantaṃ arthamātraṃ kalpeyaṃ || evam ukte śāriputro parivrājako āyuṣmantam upasenam etad uvāca ||

arthena mahyaṃ kāriyaṃ kiṃ bhoti vyaṃjanaṃ bahu |
arthaguruko hy arthavijño arthenārthaṃ cikīrṣati ||

vayam api ettasaṃbhāra ṃ vācāgranthaṃ nirarthakaṃ |
āgṛhya bahubhir divasaiḥ vañcitāḥ pūrvaṃ vañcitā ||

evam ukte āyuṣmān upaseno śāriputraṃ parivrājakam etad uvāca || pratītyasamutpannāṃ dharmāṃ khalv āyuṣman śāstā upādāya pratiniḥsargaṃ vijñapeti || atha khalu śāriputrasya parivrājakasya tatraiva pṛthivīpradeśe sthitasya virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ ||

atha khalu śāriputro parivrājako prāptadharmo prahīṇadṛṣṭiḥ tīrṇakāṃkṣo vigatakathaṃkatho ṛjucitto mṛducitto karmaṇīyacitto nirvāṇapravaṇo nirvāṇaprāgbhāro āyuṣmantam upasenam etam uvāca || kahiṃ āyuṣmaṃ upasena śāstā viharati | evam ukte āyuṣmān upaseno śāriputraṃ parivrājakam etad avocat* || śāstā veṇuvane kalandakanivāpe || itthaṃ vaditvāna āyuṣmān upaseno rājagṛhe nagare piṇḍāya pravicare ||

śāriputro parivrājako yena maudgalyāyanaḥ parivrājakas tenopasaṃkrame | adrākṣīt* maudgalyāyano parivrājako śāriputraṃ parivrājakaṃ dūrato evāgacchantaṃ pariśuddhena mukhavarṇena padmavarṇena viprasannehi ca indriyehi dṛṣṭvā ca punaḥ śariputraṃ parivrājakam etad avocat* || pariśuddho bhavato śāriputrasya mukhavarṇo paryavadāto viprasannāni ca indriyāṇi | atha khalu te āyuṣmaṃ śāriputra amṛtam adhigataṃ amṛtagāmī ca mārgo vikasitam iva padmaṃ śuddhaṃ prāvṛtasya vaktraṃ prasannam upaśāntāni indriyāṇi amṛtaṃ samāptaṃ kvacit te yena te taṃ dviguṇaśubhacitraraśmijālaṃ vistīrṇaṃ ||

evam ukte śāriputro parivrājako maudgalyāyanam etad uvāca || amṛtaṃ me āyuṣman mahāmaudgalyāyana adhigataṃ amṛtagāmī ca mārgo |

yo so śruyyati śāstre puṣpam iva udumbaraṃ vane buddhā |
utpadyanti śirighanā utpanno lokapradyoto ||

evam ukte maudgalyāyano parivrājako śāriputraṃ parivrājakam etad avocat* || kiṃvādī āyuṣmaṃ śāriputra śāstā kimākhyāyī || evam ukte śāriputro parivrājako maudgalyāyanam etad avocat* ||

ye dharmā hetuprabhāvā hetun teṣāṃ tathāgato āha |
teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ ||

atha khalu maudgalyāyanasya parivrājakasya tatraiva pṛthivīpradeśe sthitasya virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣu viśuddhaṃ || atha khalu maudgalyāyano parivrājako prāptadharmo prahīṇadṛṣṭiḥ tīrṇakāṃkṣo vigatakathaṃkatho udagramānasacitto mṛducitto karmaṇīyacitto nirvāṇanimno nirvāṇapravaṇo nirvāṇapragbhāro ||

atha khalu maudgalyāyano parivrājako śāriputraṃ parivrājakam etad avocat* || kahiṃ āyuṣmaṃ śāriputra śāstā viharati || evam ukte śāriputro privrājako maudgalyāyanaṃ parivrājakam etad avocat* || eṣa āyuṣmaṃ śāstā veṇuvane viharati kalandakanivāpe mahatā bhikṣusaṃghena sārdham ardhatrayodaśabhir bhikṣuśataiḥ gacchāma saṃjayim āmantretvā śāstāraṃ veṇuvane bhagavato santike brahmacaryaṃ cariṣyāmaḥ || evam ukte maudgalyāyano parivrājako śāriputraṃ parivrājakam etad avocat* || gaccha āyuṣmaṃ śāriputra ito veṇuvanaṃ kiṃ maṃ saṃjayinā kudṛṣṭinā dṛṣṭena || śāriputro tam āha || na hi āyuṣmaṃ maudgalyāyana so pi asmākaṃ saṃjayī bahūpakaro yaṃ āgamya vayaṃ gṛhāto bhiniṣkrāntā ||

te dāni parivrājakārāmaṃ gatvā saṃjayiṃ āmantrenti || gacchāma bhagavati mahāśramaṇe brahmacaryaṃ cariṣyāmaḥ || evam ukte saṃjayī parivrājako śāriputramaudgalyāyanāṃ parivrājakān etad uvāca || mā bhavanto śramaṇasya gautamasya brahmacaryaṃ caratha | imāni mama paṃca parivrājakaśatāni teṣāṃ bhavanto ardhaparihārā || te āhansuḥ || na hi gacchāma vayaṃ bhagavati mahāśramaṇe brahmacaryaṃ cariṣyāmaḥ | svākhyāto bhagavatā dharmavinayo vivṛtodayo chinnā pilotikā alam arthikasya apramādena || te dāni saṃjayim āmantretvā parivrājakārāmāto yena veṇuvanan tena praṇatā tāni pi paṃca parivrājakaśatāni śāriputramaudgalyāyanehi parivrājakehi sārdhaṃ gacchanti || saṃjayī śariputram āha || ekaṃ na dāni tehi duve vā trīṇi vā atha vā catvāri atha sarve paṃcaśatā upatiṣyo ādāya prakramati ||

bhagavāṃ veṇuvane bhikṣuṇām āmantrayati || prajñapetha bhikṣavaḥ āsanāni ete śāriputramaudgalyāyanā parivrājakā paṃcaśataparivārā āgacchanti tathāgatasyāntike brahmacaryaṃ carituṃ yo me bhaviṣyati śrāvakāṇām agrayugo bhadrayugo eko agro mahāprajñānāṃ aparo agro maharddhikānāṃ || adrākṣīc chāriputro parivrājako bhagavantaṃ dūrato evāgacchantaṃ veṇuvane mahatīye pariṣāye puraskṛtaḥ parivṛto dharman deśayantaṃ ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇaṃ paryavasāṇe svarthaṃ suvyaṃjanaṃ kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ saṃprakāśayantaṃ dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgataṃ āśītīhi anuvyaṃjanehi upaśobhitaśarīraṃ aṣṭādaśehi āveṇikehi buddhadharmehi samanvāgataṃ daśahi tathāgatabalehi balavāñ caturhi vaiśāradyehi viśārado śāntendriyo śāntamānaso uttamadamathaśamathapāramitāprāpto nāgo yathā kāritakāraṇo antargatehi indriyehi avahirgatena mānasena susthitena dharmatāprāptena ṛjunā yugamātraṃ prekṣamāṇaḥ gupto nāgo jitendriyo hradam iva accho anāvilo viprasanno ratanayūpam iva abhyudgato suvarṇabimbam iva bhāsamānaṃ tejarāśim iva śriyā jvalamānaṃ dvitīyaṃ ādityam iva udayantaṃ asecanakaṃ apratikūlaṃ darśanāye mukto muktaparivāro dānto dāntaparivāro tīrṇo tīrṇaparivāro pāragato pāragataparivāro sthalagato sthalagataparivāro kṣemaprāpto kṣemaprāptaparivāraḥ śramaṇo śramaṇaparivāraḥ bāhitapāpo bāhitapāpaparivāro brāhmaṇo brāhmaṇaparivāraḥ śrotriyo śrotriyaparivāraḥ snātako snātakaparivāraḥ bāhitapāpadharmo bāhitapāpadharmaparivāraḥ ||

atha khalu śāriputramaudgalyāyanā parivrājakā paṃcaśataparivārā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthānsuḥ || ekamante sthito śāriputro parivrājako bhagavantam etad avocat* ||

uṣitaṃ sāgarasalile uṣitaṃ girigahanakānanavaneṣu |
adarśanāt tuhyaṃ mune uṣitā sma ciraṃ kutīrtheṣu ||

kumārgā nivṛttā pathe te prasannā mahāsārthavāha pratīrṇā |
taṃ saṃsārakāntāram uttīrya dhīrāḥ viraktā na rajyanti bhūyaḥ ||

atha khalu śāriputramaudgalyāyanā parivrājakā bhagavantam etad uvāca || pravrājetu māṃ bhagavān upasaṃpādetu māṃ sugato || atha khalu bhagavāṃ śāriput­rama­udgalyāyanapramukhāṃ paṃca parivrājakaśatāṃ ehibhikṣukāye ābhāṣe || etha bhikṣavaś caratha tathāgate brahmacaryaṃ || teṣāṃ dāni bhagavatā ehibhikṣukāye ābhāṣṭānāṃ yaṃ kiṃci parivrājakaliṃgaṃ parivrājakaguptaṃ parivrājakadhvajaṃ parivrājakakalpaṃ sarveṣāṃ samantarahitaṃ tricīvarā sānaṃ prādurbhavensuḥ sumbhakā ca pātrā prakṛtis­va­bhāva­saṃs­thitakā ca keśā īryāpatho sānaṃ saṃsthihe sayyathāpi nāma varṣaśatopasaṃpannānāṃ bhikṣūṇāṃ | eṣa āyuṣmantānāṃ śāriput­rama­udgalyāyanapramukhānāṃ pañcaśatānāṃ pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo ||

atha khalv āyuṣmāṃ śāriputro bhagavantam etad uvāca || kiṃ bhagavaṃ prajñapento prajñapeti kiṃ tiṣṭhamānaṃ tiṣṭhati kiṃ vibhajyamānaṃ bhajjati kiṃ paṭisaṃdhentaṃ paṭisaṃdheti || evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat* || catvāro śāriputra dhātavaḥ prajñapentā prajñapenti catvāro dhātavaḥ tiṣṭhamānāvo tiṣṭhanti catvāri dhātavo bhajyamānīyo bhajyanti catvāro paṭisaṃdhentā paṭisaṃdhenti || evam ukte āyuṣmāṃ śāriputro bhagavantam etad avocat* || kiṃpratyayā bhagavaṃ tiṣṭhati kiṃpratyayā bhajyati kiṃpratyayā sandheti kiṃpratyayā na pratisaṃdheti || evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat* || kiṃpratyayā śāriputra jāyatīti avadyāpratyayā tṛṣṇāpratyayā karmapratyayā idaṃpratyayā śāriputra jāyati || kiṃpratyayā śariputra tiṣṭhati || āyuḥkarmapratyayā āhārapratyayā śāriputra tiṣṭhati || kiṃpratyayā śāriputra bhajyatīti || āyuṣkṣayā karmakṣayā āhāropacchedā idaṃpratyayā śāriputra bhajyati || kiṃpratyayā śāriputra pratisaṃdheti || avidyāye aprahīṇatvāt tṛṣṇāye vaśīkṛtatvāt karmaṃ cāsya bhavati pakvaṃ asti idaṃpratyayā śāriputra pratisaṃdheti || kiṃpratyayā śāriputra na pratisaṃdhetīti | avidyāye prahīṇatvāt tṛṣṇāye vyantīkṛtatvāt karmaṃ nāsya bhavati pakvaṃ nāsti idaṃpratyayā śāriputra na pratisaṃdheti || cakṣuś ca śāriputra ādhyātmikam āyatanaṃ aparibhinnaṃ bhavati rūpo ca bāhiraṃ āyatanaṃ cakṣuṣaḥ ābhāsamāgataṃ bhavati | manāpāsecanasamutthānakaṃ tasya nidānaṃ utpadyati prītisukhasaumanasyaṃ indriyāṇi ca prīṇayati | ye pi śāriputra dharmā pratītya utpādayaṃte prītisukhasaumanasyaṃ indriyāṇi ca prīṇayanti te pi śāriputra dharmā jātā bhūtā saṃskṛtā vedayitā pratītya samutpannā naivātmā naivātmanīyā śūnyā ātmena vā ātmanīyena vā || atha evam anyatra karma caiva karmavipākaṃ ca hetuṃ caiva hetusamutpannā ca dharmā || evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaś ca śāriputra ādhyātmikam āyatanaṃ aparibhinnaṃ bhavati dharmā ca bāhiram āyatanaṃ manasya ābhāsam āgatā bhavanti | manāpāsecanasamutthānaṃ tasya tatonidānam utpadyati prītisaumanasyaṃ indriyāṇi ca prīṇayati || ye śāriputra dharmā pratītya utpādayanti prītisukhasaumanasyaṃ indriyāṇi ca prīṇayanti te śāriputra dharmā jātā bhūtā saṃskṛtā vedayitā pratītya samutpannā naivātmā naivātmanīyā śūnyā ātmena vā ātmanīyena vā | atha evaṃ anyatra karmaṃ caivaṃ karmavipākaṃ ca hetuś caiva hetusamutpannā ca dharmāḥ ||

idam avocad bhagavān imasmiṃ punar vyākaraṇe bhāṣyamāṇe sarveṣāṃ śāriput­rama­udgalyāyanapramukhānāṃ bhikṣuśatānāṃ anupādāyāśravebhyaś cittāni vimuktāni | āyuṣmāṃś ca mahāmaudgalyāyano saptāhopasampanno ṛddhibalatāṃ ṛddhivaśitaṃ ca anuprāpuṇe catvāri ca pratisaṃvidāni sākṣīkare | āyuṣmāṃ ca śāriputro ardhamāsaṃ pravrajito ardhamāsopasaṃpanno abhijñāvaśitāṃ prajñāpāramitāṃ ca anuprāpuṇe catvāri ca pratisaṃvidāni sākṣīkare | āyuṣmāṃ ca maudgalyāyano acirapravrajito aciropasaṃpanno tisro vidyā sākṣīkare divyaṃ cakṣuḥ pūrvanivāsaṃ āśravakṣayaṃ || ittham etaṃ śruyati || dīrghanakhasya parivrājakasya sūtraṃ kartavyaṃ ||