Mahāvastu

83. The Going Forth of the Five Hundred Śākyans

rājā dāni śuddhodanaḥ śākyāṃ saṃnipātayitvā āha || bhavanto yadi na kumāro sarvārthasiddho agārāto anagāriyaṃ pravrajito taṃ rājā cakravartī bhaveya bahūnāṃ rājānasahasrāṇāṃ īśvaro bhavanto pi sarve anuyātā bhavetha sace cakravartirājyam apahāya kṣatriyakulāto agārāto anagāraṃ pravrajito anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho so ca kṣatriyo brāhmaṇaparivāro va taṃ no anurūpaṃ bhavet* || te dāni śākyā āhansuḥ || āṇapetu devaḥ kiṃ kriyatūti || rājā śuddhodano āha || kulāto kulāto ekaḥ kṣatriyakumāro pravrajatu | yatra ekaḥ so ekaputrako mā pravrajatu | yatra duve bhrātaro tato eko pravrajatu | yatrāpi saṃbahulā bhrātaro tato pi eko pravrajatu || śalākāni cāretha kathaṃ yobhūyena śākyagaṇasya utpadyatu pravrajituṃ śākyakumārā || kulapuruṣakeṇa tatra śalākāni cārīyanti yobhūyena śākyagaṇasya utpadyati || yadā rājñā śuddhodanena āṇattaṃ pravrajantu śākyakumārā kulapuruṣakeṇa yo ca ekaputrako so mucyatu tatra dāni tena kulapuruṣakeṇa paṃca kumāraśatā abhiniṣkramanti pravrajyāya || rājño śuddhodanasya bhagavāṃ ca putro suṃdaranando ca | bhagavatā pravrajitena sundaranaṃdo muccati || śuklodanasya putrā ānaṃdo ca upadhāno ca devadatto ca | teṣāṃ devadatto abhiniṣkramati || ānando pi icchati pravrajituṃ mātāye mṛgīye śākyakanyāye nānujānīyati || so vaidehaṃ janapadaṃ gatvāna maunavratena āsati || śukrodanasya putrā nandano ca nandiko ca ete abhiniṣkramanti | apare ca duve putrā gṛhe sthitā || amṛtodanasya putrā anuruddho ca mahānāmo ca bhaṭṭiko ca || anuruddho ca mahānāmena pṛcchīyati | kiṃ tvaṃ pravrajiṣyasi gṛhakāryaṃ vā cintayiṣyasīti || so anuruddho puṇyavanto na pṛcchati kiṃ gṛham adhyāvasantena karaṇīyaṃ kiṃ vā pravrajitena karaṇīyaṃ puṇyavanto niṣpuruṣeṇa nāṭakena krīḍanto āsati paṃcahi kāmaguṇehi samarpito samaṃgībhūto | tasya astamite āditye sahasraṃ dīpavṛkṣāṇi niśi pradīpyanti | mohanasya jijñāsanārthaṃ ekūnaṃ dīpavṛkṣasahasraṃ pradīpāpitaṃ | tasya dāni tāva viśuddhaṃ mānsacakṣuṃ yaṃ taṃ ekūnaṃ dīpavṛkṣasahasraṃ tasya citte nāsti saṃpūrṇaṃ dīpavṛkṣasahasran ti | tasya dāsaparivāro sarvo vismito | aho pariśuddhaṃ kumārasya cakṣuṃ ti | yatra nāma dīpavṛkṣasahasrāto ekena dīpena ūnaṃ aviśuddhāni dīpāni saṃjānāti ||

so dāni taṃ jyeṣṭhabhrātaraṃ mahānāmaṃ pṛcchati || kiṃ gṛham adhyāvasantena karaṇīyaṃ kiṃ vā pravrajitvā karaṇīyan ti || so naṃ āha || gṛham adhyāvasantena kalyato evotthitena rājño sukharātrī dātavyā śākyamahattarakānām api sukharātrī dātavyā ye pi kāntā te pi avaloketavyā kālagatānāṃ pi mṛtakaraṇīyehi sthātavyaṃ gṛhajanā veṣṭetavyā dāsīdā­sakar­makarapauruṣeyā veṣṭetavyā bhojanācchādanena sarvehi ca utsavehi samanvāharitavyā vyayakarmena utsavikena pārivyayikena ca hastyaśva-ajagaveḍakāni veṣṭāpayitavyāni rathayugyayānāni veṣṭāpayitavyāni grāmāṇi ca bhogāni ca paripālayitavyāni karmāntāni kālānukālaṃ pratyavekṣitavyāni phalāni vāhayitavyāni nānāprakārāṇi dhānyajātīni ropayitavyāni niveṣṭitavyāni pratyavekṣitavyāni ca | kālānukālaṃ ca yathāpakvāni ca dhānyajātāni lavāpayitavyāni khaladhāneṣu saṃhārāpayitavyāni opunāpayitavyāni | yat kiṃcid gṛhakāryaṃ abhyantaravāhiraṃ sarvaṃ kartavyaṃ || anuruddho āha || pravrajitena punaḥ kiṃ kartavyaṃ || mahānāmo āha || pravrajitena pūrvāhne bhikṣā aṇvitavyā lūkhaṃ vā praṇītaṃ vā āhāreṇa āhāraṃ kāryaṃ kṛtvā ekaṃ ātmānaṃ dametavyaṃ śametavyaṃ parinirvāpayitavyaṃ || anuruddho āha || alaṃ me gṛhakāryeṇa yūyaṃ karetha ahaṃ pravrajiṣyāmi ||

te dāni paṃcamātrā śākiyakumāraśatā mahatā rājānubhāvena mahatā rāja-ṛddhīye svakasvakehi vibhavehi abhiniṣkramensuḥ | kecid* hastipṛṣṭhehi suvarṇacchattrehi sakhurapravārehi kecit suvarṇaśivikāhi nānāratnasaṃchannāhi kecit sauvarṇehi rathehi caturghoṭehi nānāratnajālasaṃchannehi savaijayantikehi sanandighoṣehi ucchritacchattradhvajapatākehi | kecid aśvapṛṣṭhehi sarvālaṃkāravibhūṣitehi hemajālasaṃchannehi | devadatto ca hastinapṛṣṭhe svalaṃkṛtena hemajālasaṃchannena uccasiṃhāsane niṣaṇṇo nirdhāvito | tasya nirdhāvantasya toraṇāgre karkaṭakasmiṃ makuṭaṃ lagnaṃ | tena karkaṭakena taṃ makuṭaṃ devadattasya śīrṣāto utkṣiptaṃ mahājanakāyena aṭṭaprahāsaṃ kṣiptaṃ naimittikena ca horapāṭhakena ca vyākṛto yena kāryeṇa devadatto kumāro abhiniṣkramati taṃ kāryaṃ na prāpayiṣyatīti | uttamārthe parihāpayiṣyatīti yam etaṃ uttamāṃgato makuṭaṃ toraṇāgrāto karkaṭakena utkṣiptaṃ ||

atha khalu te paṃca śākyakumāraśatāni mahatā rājānubhāvena mahatā rāja-ṛddhīye sarvanṛttehi sarvagītehi sarvatūryatāḍāvacarehi kapilavastuto nagarāto niryātvā yena nyagrodhārāmaṃ tena prayāsi || atha khalu te paṃca śākyakumāraśatā yāvad eva yānānāṃ bhūmis tāvad eva yānehi yātvā yāneṣu pratyoruhya yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā aneka­jana­sahas­ra­pari­vāritā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthānsuḥ ||

teṣāṃ dāni śākyakumārāṇāṃ upālir nāma nāpitadārako upasthānakaro kṛtakuśalamūlo purimakehi samyaksaṃbuddhehi vāsitavāsano chinnabandhano navutpattiko āryadharmāṇāṃ caramabhaviko lābhī dhyānānāṃ cābhijñānāṃ ca || so dāni mātare bhagavato upanāmito ayaṃ bhagavato keśāni otāreṣyati | bhagavatāpi ’dhivāsitaṃ || so dāni upāli bhagavato keśāni otāreti || sā dāni upālisya mātā bhagavantaṃ pṛcchati || sukhaṃ bhagavaṃ upāli keśāni otāreti || bhagavān āha || sukhaṃ keśāni otāreti api ca tathāgataṃ abhyāsādeti || sā dāni āha || mā dāraka bhagavantaṃ abhyāsādehi || so dāni prathamaṃ dhyānaṃ samāpanno || sā tāva naṃ punar bhagavantaṃ pṛcchati || sukhaṃ bhagavaṃ upālidārako keśāni otāreti || bhagavān āha || sukhaṃ dārako keśāni avatārayati api tu khuraṃ pilipalipāyeti || sā dāni āha || mā dāraka kṣuraṃ pilipalipāyehi || so dāni dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpanno || sā punaḥ upālisya mātā bhagavantaṃ pṛcchati || sukhaṃ bhagavan* upālidārako keśāny avatārayatīti || bhagavān āha || sukhaṃ upālidārako keśāny avatārayati api tu āśvāsapraśvāsehi tathāgataṃ upahanati || sā dāni āha || mā dāraka āśvāsapraśvāsehi bhagavantaṃ upahana || so tāny atikramitvā tṛtīyaṃ dhyānaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpanno || bhagavān bhikṣūṇām āha || gṛhṇatha etaṃ bhikṣava upālihastāto kṣuraṃ mā bhūmiṃ prapatiṣyati || so dāni kṣuro upālisya hastāto bhikṣubhir gṛhīto ||

te dāni śākyakumārāḥ svakasvakāni vastrābharaṇāni ujjhitvā upālisya purato nikṣipensuḥ | iman te upāli dhanaṃ bhavatu | asmākaṃ pravrajitānāṃ naitena kāryaṃ ti | bhagavato santike vayaṃ pravrajiṣyāmaḥ ||

upālisyāpi etad abhūṣi || ime śākyā kumārā rājyam avajahiya imāni ca vastrābharaṇāni mama dattvā agārāto anagāriyaṃ pravrajanti kiṃ punar asmābhiḥ kṣuravṛttīhi na pravrajitavyaṃ bhaveya | aham api pravrajiṣyāmi | na eteṣāṃ vāntānāṇ paribhuṃjiṣyāmi || atha khalūpāliḥ kalpako yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vaṃditvā bhagavantam etad avocat* || pravrājetu me bhagavāṃ upasaṃpādetu me sugato || atha khalu bhagavāṃ upālikalpakaṃ ehibhikṣukāe ābhāṣe | ehi bhikṣu upāli cara tathāgate brahmacaryaṃ || tasya dāni bhagavato ehibhikṣukāye sahoktena yat kiṃcid gṛhiliṃgaṃ gṛhigupti gṛhidhvajaṃ gṛhikalpaṃ sarvam antarhitaṃ tricīvaraṃ cāsya prādurbhave suṃbhakaṃ ca pātraṃ prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryāpatho cāsya saṃsthihe sayyathāpi nāma varṣaśatopasaṃpannasya bhikṣusya āyuṣmato upālisya pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo || yenāntareṇa paṃca śākyakumāraśatā mātāpitṝṇāṃ mitrajñātisālohitānāṃ ca pratisaṃmodenti tenāntareṇa upāli prathamataraṃ pravrajito ||


atha khalu paṃca śākyakumāraśatā yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantam etad uvāca || pravrajetu me bhagavāṃ upasaṃpādetu me sugato || atha khalu bhagavāṃ tāni paṃca kumāraśatāni sthāpayitvā devadattaṃ ehibhikṣukāye ābhāṣe || etha bhikṣavaḥ śākyakumārā caratha tathāgate brahmacaryaṃ || teṣāṃ dāni bhagavatā ehibhikṣukāye ābhāṣṭānāṃ yat kiṃci gṛhiliṃgaṃ gṛhigupti gṛhidhvajaṃ gṛhikalpakaṃ tat sarvam antarahāye tricīvarāṇi ca sānaṃ prādurbhavensuḥ suṃbhakāni ca pātrāṇi prakṛtisvabhāvasaṃsthitā keśā īryāpatho ca sānaṃ saṃsthihe sayyathāpi nāma varṣaśatopasaṃpannānāṃ bhikṣūṇāṃ eṣa āyuṣmantānāṃ śākyakumāraśatānāṃ pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo ||

te dāni bhagavatā vuccanti || upāli bhikṣu yuṣmākaṃ vṛddhatarako etasya pādāṃ vanditvā sarve paṭipāṭikāye tiṣṭhata | yo ca prathamataraṃ tathāgatasya upālisya ca pādāṃ vanditvā paṭipāṭikāye sthāsyati so vṛddhatarako bhaviṣyati || te dāni bhagavato upālisya ca pādāṃ vanditvā sarve bhikṣuśatā paṭipāṭikāye sthitā || api hi jitaṃ mahājanakāyo evam āha || jitamānakrodhā śākyā nihatamānadarpā śākyā ti || rājñāpi śuddhodanena saparivāreṇa śākyehi ca upālisya bhikṣusya pādā vanditvā | āyuṣmāṃś ca upāli evam āha || svāgataṃ rājño śuddhodanasya anurāgataṃ rājño śuddhodanasya || atha khalu rājño śuddhodanasya amātyapāriṣadyā āyuṣmantaṃ upāliṃ taṃ rājānaṃ śuddhodanaṃ ātmanā ābhāṣantaṃ dṛṣṭvā taṃ vibhāvayensuḥ || kathaṃ nāma upālikalpako hīnajātyo rājñā śuddhodanena bhāṣati ||

rājāpi śuddhodano teṣāṃ pāriṣadyāmātyānām āha || mā bhavanto āryasya upālisya hīnajātyena samudācaratha | anyāsya purimā jāti anyā etarahiṃ śramaṇasya rāja-ṛddhi na eṣa bhūyo hīnajātyo ti vaktavyaḥ ||

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ || paśyatha bhagavaṃ katham āyuṣmato upālisya hīnajātyasya bhagavantam āgamya sarājikāya pariṣāya pādā vanditā || bhagavān āha || na bhikṣava etarahim eva etasya upālisya hīnajātyasya mamāgamya sarājikāya pariṣāya pādā vanditā anyadāpi etasya upālisya hīnajātyasya mamāgamya sarājikāya pariṣāya pādā vanditā || bhikṣa bhagavantam āhansuḥ || anyadāpi bhagavan* || bhagavān āha || anyadāpi bhikṣavo ||