Mahāvastu

94. From Uruvilvā to Benares

bhagavatā dāni saptasaptāhehi ekūnapaṃcāśad divasāni nirāhāreṇa traṣubhallikānāṃ vāṇijakānāṃ madhutarpaṇaṃ pītaṃ pītena bhagavato te ca abhiṣyanditā || tato śakreṇa devānām indreṇa bhagavato harītakī upanāmitā | dhātūnāṃ mukhaṃ bhaviṣyati || bhagavatā dāni sā harītakī paribhūktā taṃ ca harītakīvṛntakaṃ bhagavatā tatraivoddeśe ropitaṃ sā ca taṃ divasam eva jātāvaśākhapraśākhā mahāntaṃ harītakīvṛkṣaṃ puṣpaphalopetaṃ saṃvṛttaṃ | imaṃ bhagavato prathamaṃ ṛddhīvṛkṣaṃ | yā ca tato vṛkṣāto harītakīyo tāni adya cetakīyā harītakīprabālā ti budhyanti ||

tato bhagavatā uruvilvāyāṃ ṣaḍvarṣāṇi duṣkaraṃ tapaṃ cīrṇaṃ || tadā uruvilvāyāṃ senāpatigrāmāto nagarāvalaṃbikāye śāṇapāṃsukūlaṃ bhagavato duṣkaracārikāṃ carantasya prasannacittāya upanāmitaṃ | yadā bhagavaṃ paripūrṇasaṃkalpo bhavesi tadā imaṃ śāṇapāṃsukūlam anugrahārthāya paribhuṃjesi || bhagavato tūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā tuṣṭā āttamavā pāṃsukūlaṃ vṛkṣaśākhāye olaṃbitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā triṣkuttaṃ pradakṣiṇīkṛtvā prakrami || sā dāni nacirasyaiva kālagatā bhagavato santikā prasannacittā taṃ pāṃsukūladānaṃ samanusmarantī samanantarakālagatā trayastriṃśe devanikāye upapannā anyatarasya maharddhikasya mahānubhāvasya devaputrasya vimāna apsarasāṃ śatasahasrapravarā || sā dāni apsarā samanvāharati | kiṃ mayā manuṣyabhūtāye kuśalamūlaṃ kṛtaṃ kevarūpā ca dakṣiṇā pratiṣṭhāpitā yenāhaṃ trayastriṃśe devanikāye upapannā || sā dāni samanvāharatī paśyati uruvilvāyāṃ senāpatigrāmake gavā nāma nagarāvalaṃbikā āsi duḥkhitā | taṃ mayā maraṇakāle bodhisatvasya duṣkaraṃ carantasya prasannacittāye śāṇapāṃsukūlaṃ dinnaṃ tenāhaṃ kuśalamūlena manuṣyeṣu cyavitvā iha trayastriṃśe devanikāye upapannā | na ca me taṃ deyadharmaṃ bhagavatām adyāpi paribhuktaṃ | yad imam eva deyadharmaṃ bhagavān anugrahārthā paribhuṃjeyā tat* mama mahatphalataraṃ bhaveyā || sā dāni apsaraśatasahasraparivṛtā mahatā devānubhāvena mahatā deva-ṛddhīye trayastriṃśabhavanāto vṛkṣaśākhāto taṃ śāṇapāṃsukūlaṃ gṛhya bhagavantam upasaṃkrāntā || imaṃ mayā bhagavantaṃ śāṇapāṃsukūlaṃ manuṣyabhūtāye bhagavato duṣkaraṃ carantasya prasannacittāye dinnaṃ yadā bhagavaṃ paripūrṇasaṃkalpo bhavesi tato bhagavan mamānugrahārthaṃ paribhuṃjesi tenāhaṃ kuśalamūlena manuṣyeṣu cyāvitvā trayastriṃśeṣu devanikāyeṣu upapannā | sādhu maṃ bhagavāṃ imaṃ śāṇapāṃsukūlaṃ paribhuṃjatu anukaṃpām upādāya yathā me mahatphalataro bhaveyā || devā antarīkṣagatā bhagavantam āhansuḥ || mā bhagavān imaṃ śāṇapāṃśukūlaṃ parigṛhṇātu | vayaṃ bhagavato divyāṃ vikalpadūṣyāṇi dāsyāmaḥ || bhagavān teṣāṃ devatānāṃ vikalpadūṣyapradānāni nādhivāsayati | taṃ gavāye nagarāvalaṃbikāye śāṇapāṃśukūlaṃ pratigṛhītaṃ devatāśatasahasrehi ca antarīkṣāto celakṣepāṇi ca bhagavataḥ kṛtāni hakkārakilikilāni ca akarensuḥ || cakravartirājyaṃ parityaktaṃ kiṃ no pāṃśukūleṣu cittaṃ ramati ||

bhagavāṃ dāni śāṇapāṃśukūlaṃ dhovitukāmo | udakena kāryaṃ || atha khalu śakreṇa devānām indreṇa pāṇīhi nadī khatā adyāpi ca pāṇikhātā nāma nadī vuccati || śilāpaṭṭena kāryaṃ yatra taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ dhoviṣyati || caturhi mahārājehi catvāri śilāpaṭṭā upanāmitā | bhagavatā ekatra śilāpaṭṭe taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ dhautaṃ ||

dvitīye śilāpaṭṭe taṃ pāśukūlaṃ śoṣitaṃ || tṛtīyaṃ śilāpaṭṭaṃ bhagavatā trapusabhallikānāṃ śilukṣanāmanigama āvāsitānāṃ tatra ṛddhīye purato utkṣiptaṃ || tehi taṃ śilāpaṭṭaṃ tatraiva cetiye pratiṣṭhāpitaṃ | adyāpi gandhārarājye adhiṣṭhānaṃ śilānāmena jñāyati || caturthe śilāpaṭṭe bhagavatā niṣīditvā taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ sīvitaṃ | yad api tatra śilāpaṭṭaṃ bhagavato anusīvananāmāpadye || sarve catvāro śilāpaṭṭā bhagavatā paribhuktā tāni ca jambudvīpe sadevamānuṣasya lokasya cetiyabhūtā ||

bhagavāṃ dāni taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ dhovitvā sīvitvā ca pāṇikhātanadīsnāyako okasto | snāyitvā bhagavāṃ pāṇikhātāto nadīto uttariṣyatīti akilantakāyā buddhā bhagavanto akilantacittā tahiṃ tīre kakubho nāma vṛkṣo ośākhapraśākho prāsādiko darśanīyo yaṃnāmo ca vṛkṣo taṃnāmā ca vṛkṣasya devatā kakubho nāma devaputro prativasati | so devaputro bhagavatā tato nadīto uttarantena ābhāṣṭo || āhara kakubha hastaṃ || varavimalakuṇḍaladhareṇa kakubhena devaputreṇa bhagavato bāhā praṇāmitā | bhagavāṃ kakubhasya devaputrasya bāhāṃ gṛhya pāṇikhātāto nadīto uttīrṇo samaṃ ca bhagavatā tato kakubhasya devaputrasya bāhāto hastaṃ svakaṃ apanītaṃ tatra ca vṛkṣaśākhāyāṃ bhagavato paṃcāṃgulasya karatalasya padmaṃ dṛśyati || (yaṃ dāni ahaṃ bodhiṃ āhatahasto ca suṃdaro kakubho nadīkā ca pāṇikhātā śilā ca devehi nikṣiptā || )

tato bhagavāṃ ajapālanyagrodhaṃ gato || bhagavān ajapālasya nyagrodhamūle viharanto lokaṃ mīmāṃseti || gaṃbhīro ayaṃ mama dharmaḥ abhisaṃbuddho nipuṇo sukhumo duranubodho atarkāvacaro paṇḍitavedanīyo sarvalokavipratyanīko | ālayārāmo khalu punar ayaṃ ālayarato ālayasamudito ālayārāmāyāṃ ca prajāyāṃ ālayaratāyāṃ ālayasamuditāyāṃ durdṛśam imaṃ sthānaṃ yad idaṃhetu idaṃpratyayaḥ pratītyasamutpādaḥ sarvopadhipratiniḥsargo pūrva­saṃs­kārasamathadharmopacchedaḥ tṛṣṇākṣayo vigatarāgo nirodho nirvāṇaṃ ahaṃ ca na pareṣāṃ deśayeyaṃ pare khu me na vibhāvayensuḥ so me syā vighātaḥ || yaṃ nūnāhaṃ eko araṇyaparvate tūṣṇībhūto vihareyaṃ | imā ca gāthāvo bhagavato tāye velāye pratibhāyensuḥ ||

pratiśrotagāminaṃ mārgaṃ gambhīraṃ durdṛśaṃ [mama] |
na rāgaraktā drakṣyanti alaṃ dāni prakāśituṃ ||

kṛcchreṇa me adhigato alaṃ dāni prakāśituṃ |
anuśrotaṃ hi vahyanti kāmeṣu grasitā narāḥ ||

bhagavāṃ uruvilvāyāṃ vihare nairaṃjanāyās tīre ajapālanyagrodhamūle acirābhisaṃbuddho || atha khalu bhagavato ekasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam evarūpaś cetasaḥ parivitarko udapādi || adhigato yad ayaṃ mayā dharmo gambhīro nipuṇo sūkṣmo duranubodho atarkito atarkāvacaro paṇḍitavedanīyo sarvalokavipratyanīko ahaṃ ce pareṣāṃ deśayeyaṃ pare khu ca ājānensu so me syā paramaṃ vighātaṃ | yaṃ nūnāhaṃ eko araṇyāyatane tūṣṇīṃ vihareyaṃ || atha khalu mahābrahmā bhagavata idam evarūpaṃ cetaso parivitarkam ājñāya yena śakro devānām indro tenopasaṃkramitvā śakraṃ devānām indram etad avocat* || etan māriṣa kauśika bhagavatā alpotsukatāye cittaṃ nameti na dharmacakrapravartane | kiṃ punar vayaṃ māriṣa kauśika yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ yācema dharmacakrapravartanāya || sādhu māriṣeti śakro devānām indro mahābrahmaṇo pratyaśroṣīt* || atha khalu mahābrahmā śakro devānām indro suyāmo devaputro sunirmito ca devaputro vasavartī ca devaputro catvāraś ca mahārājāno ity ete daśa yakṣādhipatayo daśa yakṣamahattarakā anekayakṣaśataparivārā atikrāntāye rātrīye kevalakalpaṃ nyagrodhamūlaṃ varṇenobhāsayitvā yena bhagavāns tenopasaṃkrāntā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekamante asthānsuḥ || ekānte sthito mahābrahmā śakraṃ devānām indram etad avocat* || yāca māriṣa kauśika bhagavantaṃ dharmacakrapravartanāya ||

atha khalu śakro devānām indro ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣe ||

utthehi vijitasaṃgrāma pūrṇabharo tvaṃ anṛṇa vicara loke |
cittaṃ hi te viśuddhaṃ yatha candro paṃcadaśarātre ||

atha khalu bhagavāṃ tūṣṇī abhūṣi nādhivāseti śakrasya devānām indrasya dharmacakrapravartane || atha khalu mahābrahmā śakraṃ devānām indram etad avocat* || na khalu māriṣa kauśika bhagavato arhantaḥ samyaksaṃbuddhā evaṃ yācīyanti dharmakrapravartanāye na ca punas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā evaṃ yācitā dharmacakraṃ pravartayante || evam ukte śakro devānām indro mahābrahmam etad avocat* || tvaṃ māriṣa mahābrahma teṣāṃ purimakānāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ darśāvī tena hi māriṣa mahābrahma yāca bhagavantaṃ svayam eva dharmacakrapravartanāye || atha khalu mahābrahmā ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃ tenāṃjaliṃ praṇāmayitvā bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe ||

utthehi vijitasaṃgrāma pūrṇabharo tvaṃ anṛṇa vicara loke |
deśehi sugata dharmaṃ ājñātāro bhaviṣyanti ||

atha bhagavāṃ tūṣṇī abhūṣi || atha khalu mahābrahmā śakro devānām indro suyāmo ca devaputro saṃtuṣito ca devaputro nirmito ca devaputro vaśavartī ca devaputro catvāro mahārājā anekayakṣaśatā anekayakṣaśataparivārā bhagavato anadhivāsanāṃ viditvā dharmacakrapravartanāya duḥkhadaurmanasyajātā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavaṃtaṃ pradakṣiṇīkṛtvā tatraivāntarahāyensuḥ ||

ettham etaṃ śrūyati ||

bhagavāṃ uruvilvāyāṃ viharati tadyā nairaṃjanāya tīre ajapālanyagrodhamūle acirābhisaṃbuddho || atha khalu mahābrahmā atikrāntavarṇo atikrāntāyāṃ rātryāṃ kevalakalpaṃ ajapālanyagrodhamūlaṃ varṇenobhāsayitvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtvā ekāntasthito mahābrahmā bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣe ||

utthehi vijitasaṃgrāma pūrṇabharo tvaṃ anṛṇa vicara loke |
deśehi sugata dharmaṃ ājñātāro bhaviṣyanti ||

atha khalu bhagavān mahābrahmaṃ gāthāye pratyabhāṣe ||

pratiśrotagāmiko mārgo gambhīro durdṛśo [mama] |
rāgaraktā na drakṣyanti alaṃ brahme prakāśituṃ ||

atha khalu mahābrahmā bhagavatar ajapālasya nyagrodhamūle pratikṣepaṃ viditvā dharmacakrapravartanāye duḥkhadaurmanasyajāto bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtvā tatraivāntarahāye ||

ettham etaṃ śrūyati ||

bhagavāṃ uruvilvāyāṃ viharati nadyā nairaṃjanāyas tīre ajapālasya nyagrodhamūle acirābhisaṃbuddho || tena khalu punaḥ samayena māgadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatikānāṃ imāni evarūpāṇi pāpakāni akuśalāni dṛṣṭigatāny utpannāni || vāto na vāyeyā sarito na syandinsuḥ garbhiṇīyo na prajāyensuḥ pakṣiṇo na vītipatanti agrir na jvaleyā candramasūryāṇāṃ udgamanā na prajñāyensuḥ aṃdhakāraghaṭṭitaṃ lokasaṃniveśaṃ bhaveya || atha khalu mahābrahmā māgadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatikānāṃ imāny evarūpāṇi pāpakāny akuśalāni dṛṣṭigatāni utpannāni viditvā atikrāntavarṇo atikrāntāyāṃ rātryāṃ kevalakalpaṃ ajapālasya nyagrodhamūlaṃ varṇenobhāsayitvā yena bhagavāṃ tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekāntasthito imāṃ gāthāṃ pratyabhāṣat* ||

prādurahosi samalehi cintito
dharmo aśuddho magadheṣu pūrvaṃ |
apāvṛtaṃ te amṛtasya dvāraṃ
śṛṇontu dharmaṃ vimalānubuddhaṃ ||

atha khalu bhagavāṃ mahābrahmaṇo yācanāṃ viditvā sāmaṃ ca pratyātmaṃ bodhīye jñānena sarvāvantaṃ lokam anuttareṇa buddha­cakṣuṣābhivilokayanto adrākṣīt satvā uccāvacāṃ hīnapraṇītāṃ adrākṣīt satvā durākārā durvineyā durviśodheyā adrākṣīt satvā svākārāṃ suvineyāṃ suviśodheyā adrākṣīt satvāṃ udghaṭitājñā vipaṃcitājñāneyā padaparamāṃ adrākṣīt satvāṃ tīkṣṇendriyāṃ ṛddhīndriyāṃ | satvānāṃ trayo rāśīyaḥ samyaktvaniyataṃ rāśiṃ mithyātvaniyataṃ rāśiṃ aniyataṃ rāśiṃ || sayyathāpi nāma cakṣuṣmāṃ puruṣo padminītīre sthitvā alpakiśareṇa paśyeya utpalāni padumāni vā puṇḍarīkā vā anyāni antodakāni anyāni samodakāni anyāni udakāto abhyudgatāni evam eva bhagavāṃ anuttareṇa buddhacakṣuṣā sarvāvantaṃ lokam abhivilokayanto adrākṣīt* || atha khalu bhagavato etad abhūṣi || deśeyaṃ vāhaṃ dharmaṃ na vā deśeyaṃ mithyātvaniyato rāśi abhavyo etaṃ dharmaṃ ājānituṃ | deśeyaṃ vāhaṃ na vā deśeyaṃ samyaktvaniyato rāśi ājñāsyaty eva etaṃ yaṃ deśeyaṃ | aniyato rāśi sacāsya dharmaṃ deśeyaṃ ājñāsyati no ce deśeyaṃ na jāniṣyati || atha khalu bhagavāṃ aniyataṃ rāśim ārabhya māgadhānāṃ ca brāhmaṇagṛhapatikānāṃ ity evaṃrūpāṇi pāpāny akuśalāni dṛṣṭīgatāni utpannāni viditvā mahābrahmaṇo cābhiyācanāṃ viditvā saptā­saṃ­kh­yeyakalpasamudānītasamutpannaṃ cātmanaḥ praṇidhānaṃ viditvā satveṣu ca mahākaruṇāṃ okrāmetvā ime ca me maheśākhyā devādhipatayo lokeśvarā upasaṃkrāntā ārya­dharma­cakrapravartanaṃ yācanti atha khalu bhagavāṃ mahābrahmaṇo avakāśam akārṣīt* ārya­dharma­cakrapravartanāya || tāye velāye bhagavān mahābrahmaṇaṃ gāthāye dhyabhāṣe ||

apāvṛtaṃ me amṛtasya dvāraṃ
brahmeti bhagavantaṃ ye śrotukāmā
śraddhāṃ pramuṃcantu viheṭhasaṃjñāṃ |
viheṭhasaṃjño praguṇo abhūṣi
dharmo aśuddho magadheṣu pūrvaṃ ||

atha khalu bhagavatā mahābrahmaṇe avakāśe kṛte anuttara­dharma­cakrapravartanāya bhūmyā devā ghoṣam udīrayensuḥ || evaṃ māriṣa brahmaṇe bhagavatāvakāśo kṛto anuttara­dharma­cakrapravartanāya | taṃ bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca hāyiṣyanti āsurāḥ kāyāḥ divyā kāyā abhivardhiṣyanti || bhūmyānāṃ devānāṃ ghoṣaṃ śrutvā caturmahārājakāyikā devā trayastriṃśā devā yāmā tuṣitā nirmāṇaratī paranirmitavaśavartī devā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ || evaṃ māriṣa bhagavatā mahābrahmaṇo avakāśo kṛto dharmacakrapravartanāya | taṃ bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca hāyiṣyanti āsurāḥ kāyā divyāḥ kāyā abhivardhiṣyanti || iti hi tena kālena tena samayena yāvad brahmalokaṃ ghoṣa abhyudgato ||

ettham etaṃ śrūyati ||


atha khalu bhagavāṃ pravartanasya samaye kevarūpā satvā āryadharmacakraṃ pravartayantīti || ye te satvā pūrvayogasaṃpannā bhavanti te āryadharmacakraṃ pravartenti | ahaṃ khalu pūrvayogasaṃpanno tenārahāmy ahaṃ āryadharmacakraṃ pravartayituṃ | ye te satvā anuttarācārasaṃpannā bhavanti evaṃrūpā satvā āryadharmacakraṃ pravartenti | ahaṃ khalu punaḥ anuttarācārasaṃpanno arahāmy ahaṃ āryadharmacakraṃ pravartayituṃ | ye te satvā nivāsānuttaryasaṃpannā bhavanti evaṃrūpā satvārāryadharmacakraṃ pravartenti | ye te satvā āveṇikā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti | ye te satvā cyutisaṃpannā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti | ye te satvā garbhāvakrāntisampannā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti | ye te satvā garbhasthitisampannā bhavanti ye te satvā jātisampannā bhavanti ye te satvā lakṣaṇasaṃpannā bhavanti ye anuvyaṃjanasampannā bhavanti ye kuśalasaṃpannā bhavanti ye dhṛtisaṃpannāḥ smṛtisaṃpannāḥ ye pratyupasthita­dharma­saṃ­pannāḥ ye duṣyadharmasampannāḥ ye loke agrā bhavanti ye loke lokapravicayasampannāḥ satvasārasaṃpannā bhavanti ye sthānaṃ ca sthānato asthānaṃ cāsthānato samyakprajñayā prajānanti ye sarvatragāminīpratipadān tatratatragāminīpratipadāṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā prajānanti ye nānādhātukā ca loke anekadhātukā ca loke yathābhūtaṃ samyakprajñayā prajānanti ye parasatvānāṃ parapudgalānāṃ indriyavīryavaimātratāṃ yathābhūtaṃ samyakprajānanti te eva dharmacakraṃ pravartenti | ye nānādhimuktikā ca loke anekādhimuktikā ca loke yathābhūtaṃ samyakprajñayā prajānanti te eva dharmacakraṃ pravartenti | ye te satvāḥ sarveṣāṃ karmaṇāṃ karmasamādānānāṃ atītānāgatānāṃ pratyutpannānāṃ kṛtānām upacitānām avipakvānāṃ vipākapratyupasthitānāṃ āyativipākavaimātratāṃ yathābhūtaṃ samyakprajānanti te eva dharmacakraṃ pravartenti | ye te sarveṣāṃ dhyāna­samādhivimokṣasamāpattīnāṃ ca sakleśavyavadānaṃ yathābhūtaṃ saṃprajānanti ye divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena satvāṃ paśyanti cyavantāṃ upapadyantāṃ suvarṇāṃ durvarṇāṃ sugatāṃ durgatāṃ hīnāṃ praṇītāṃ yathākarmopagāṃ satvāṃ saṃprajānanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti | ye anekavidhaṃ pūrvanivāsaṃ samanusmaranti ye cāśravāṇāṃ kṣayād anāśravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ ca yathābhūtaṃ saṃprajānanti ye cāpi dīrghāyuṣkā bhavanti ājīvasaṃpannā bhavanti śīlasaṃpannāḥ samādhisaṃpannā vimuktisaṃpannā vimuktijñānasaṃpannā naiṣkramyasaṃpannā mahā­karuṇāpratilābhasampannā bodhisaṃpannāś cetaḥparyāyasaṃpannāḥ ṛddhiprātihāryasaṃpannā ādeśanāprātihāryasaṃpannā anuśāsanīprātihārya­saṃ­pannāḥ sarv­akuśala­dharma­samanvā­gatā ye cārthapratisaṃvidaprāptā dharmapratisaṃvidaprāptā niruktiprati­saṃ­vidaprāptāḥ pratibhānaprati­saṃ­vidaprāptā ye cāryapaṃ­cāṃ­gikasamādhi­saṃ­pannāḥ paṃ­cajñānikasamādhi­saṃ­pannā ārya­mahā­paṃ­cāṅgika­samyaksamādhi­saṃ­pannā ye cāpy ārya­mahā­paṃ­cajñānika­samyaksamādhiprāptāḥ balasaṃpannāś ca indriyasaṃpannāś ca ṛddhisaṃpannāś ca ye cāpi pauriye vācāye samanvāgatā vispaṣṭāye anelakāye arthasya vijñāpanīye samanvāgatāḥ praśnavyākaraṇena sampannā ye pratibalāḥ pareṣāṃ vaiśāradye pi cchedaṃ vikartuṃ pratibalāḥ pareṣāṃ ahiteṣiṇāṃ saha dharmeṇa nigrahetuṃ ye pratibalā pareṣāṃ sukhānupradānaṃ pradātuṃ evaṃrūpāḥ āryadharmacakraṃ pravartenti | ye te satvāḥ sarvabuddhadharmehi samanvāgatā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti || ahaṃ khalu punaḥ sarvabuddhadharmehi samanvāgato arahāmy ahaṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ ||

atha khalu bhagavāṃ imam evarūpam ātmano guṇasamādānaṃ viditvā etad abhūṣi || yaṃ nūnāham āryam anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayeyaṃ | ko nu khalu me pratibalo prathamaṃ dharmaṃ deśitaṃ ājānituṃ na ca me vihiṃsaye yam idaṃ dharmadeśanāye || atha khalu bhagavato etad abhūṣi || udrako rāmaputro śuddho alparajo aparokṣajātīyo so ca dūragato atikrāntagato naiva­saṃj­ñānā­saṃj­ñā­yata­na­sahav­ratāye dharmaṃ deśayati | adya saptāhaṃ kālagato udrako rāmaputro mahāhānirudrako rāmaputro || katamo pi khalv anyo pi satvo śuddho alparajo aparokṣajātīyo yo me pratibalo prathamaṃ dharmaṃ deśitam ājānituṃ na ca me viheṭheyā yam idaṃ dharmaśravaṇāya || ārāḍo kālāmo śuddho alparajo alparajaskajātīyo yo me pratibalo prathamaṃ deśitam ājānituṃ na ca me viheṭhaye yam idaṃ dharmaśravaṇāya | mahāhānirārāḍasya adya try-ahaṃ kālagato ārāḍo kālāmo || katamo punar anyo pi satvo śuddho alparajaskajātīyo yo me pratibalo prathamaṃ dharmaṃ deśitam ājānituṃ na ca me viheṭhaye yam idaṃ dharmaśravaṇāya || atha khalu bhagavato etad abhūṣi || paṃcakā bhadravargiyā śuddhā alparajā alparajaskajātīyās te me pratibalā prathamaṃ dharmaṃ deśitaṃ ājānituṃ na ca me viheṭhayensuḥ yam idaṃ dharmaśravaṇāya | pūrvam eva duṣkaraṃ carantasya anubaṃdhensuḥ | te ca vārāṇasyāṃ viharanti ṛṣipatane mṛgadāve || yaṃ nūnāhaṃ vārāṇasīṃ gatvā vārāṇasyām ṛṣipatane mṛgadāve paṃcānāṃ bhadravargiyānāṃ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyaṃ ||

atha khalu saṃbahulā maheśākhyā śuddhāvāsakāyikā devā yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthānsuḥ | ekāntasthitās te bhagavantam etad uvāca || yaṃ bhagavato antevāsināṃ abhijñātaṃ parijñātaṃ pratibalāś ca punar vayaṃ bhagavato vividhāni vicitrāṇi ṛddhiprātihāryāṇi kartuṃ | yena bhagavān mārgeṇa bodhito vārāṇasyāṃ gamiṣyati ṛṣipatanaṃ mṛgadāvaṃ anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ tato vayaṃ bhagavato yāvac ca bodhi yāvac ca vārāṇasī mārgaṃ pratijāgariṣyāmaḥ samaṃ asamaviṣamaṃ pāṇitalajātaṃ vitatavitānaṃ citradūṣyaparikṣiptaṃ osaktapaṭṭadāmakalāpaṃ siktasammṛṣṭaṃ dhūpitadhūpanaṃ muktapuṣpāvakīrṇaṃ suvarṇavālikāsaṃstṛtaṃ divyamuktācūrṇasaṃstṛtaṃ divyasphaṭikacūrṇa­saṃs­tṛtaṃ divyamusāragalvacūrṇa­saṃs­tṛtaṃ divyalohitikācūrṇa­saṃs­tṛtaṃ | tatra ca vayaṃ bhagavaṃ mārge yāvac ca bodhir yāvac ca vārāṇasī divyā tālapaṃktiyo abhinirminiṣyāmaḥ acchā samā saikatā sukhopanītā citrāṇi darśanīyāni saptānāṃ varṇānāṃ suvarṇasya rūpyasya muktāyā vaiḍūryasya sphaṭikasya musāgalvasya lohitakāyā | tatra ca vayaṃ bhagavaṃ mārge vāmadakṣiṇato divyāyo nadīyo abhinirminiṣyāmaḥ acchā samā saikatā sukhopanītā suvarṇavālukāsaṃstṛtā utpalapadmakumuda­puṇḍa­rī­kana­linīsaugandhika­ām­rajam­bukalakuca­pana­sanārikelapālevatakabhavyadāḍimavṛddhikapracchannā | tatra ca vayaṃ bhagavan mārge yāva ca bodhir yāva ca vārāṇasī divyāni cchattrāṇi abhinirminitvā divyāni dhvajāni abhinirminiṣyāmaḥ | divyāni kūṭāgārāṇi abhinirminiṣyāmaś citrāṇi darśanīyāni saptānāṃ ratnānāṃ suvarṇasya rūpyasya muktāyā vaiḍūryasya sphaṭikasya musāgalvasya lohitikāyā || bhagavato gacchantasya gamiṣyanti tiṣṭhantasya tiṣṭhanti purato ca varṣavalāhakā devaputrā divyāni puṣpāṇi prākiriṣyanti mandaṃ mandaṃ ca devā prasārayiṣyanti ||

bhagavati bodhito vārāṇasīm ṛṣipatanaṃ mṛgadāvaṃ prasthite anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ śuddhāvāsehi devehi mārgo pratijāgṛto | mahatīṃ caturaṃginīsenām abhinirmiṇitvā mahāntaṃ hastikāyaṃ mahāntam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ bhagavantaṃ vārāṇasīṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ || yāvat suvarṇānām adhipatayo suvarṇarājāno aṇḍajā vā jarāyujā vā aupapādukā vā saṃsvedajā vā te mahāntaṃ caturaṃginīsenāṃ ṛddhīye abhinirmiṇitvā bhagavantaṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ | yāva nāgānāṃ nāgādhipatayo nāgarājāno aṇḍajā vā jarāyujā vā saṃsvedajā vā aupapādukā vā te mahatīṃ caturaṃginīsenām ṛddhīye abhinirmiṇitvā bhagavantaṃ vārāṇasīṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ | caturmahārājikā devā trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇarati paranirmitavaśavarti brahmakāyikā devā mahāntaṃ caturaṃginīsenā mṛddhīye abhinirmiṇitvā bhagavantaṃ kāśiṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ || atha khalu bhagavāṃ mahatīye pariṣāye anekaśatāye anekasahasrāye anekaśatasahasrāye puraskṛto parivārito uruvilvāto gayāṃ gacchati gayāto aparagayāṃ gacchati || aparagayāyāṃ sudarśano nāma nāgārājā | tena bhagavāṃ

aparagayāyāṃ vāsena bhaktena ca nimantrito || tahiṃ bhagavāṃ sudarśanasya nāgarājño bhavane vasitvā kṛtāhāro vaśālāṃ gacchati || vaśālāyāṃ nadī nāma brāhmaṇaḥ huhuṃkajātiko vuccati | so bhagavantaṃ gacchantaṃ apasavyīkaroti ca huhun ti ca karoti || bhagavāṃ etasmiṃ vastusmiṃ etasmiṃ nidāne etasmiṃ prakaraṇe tāye velāye imaṃ udānam udānaye ||

yo brāhmaṇo bāhitapāpadharmo
nihuhuṃko niṣkaṣāyo yatātmā |
kṣīṇāśravo antimadehadhārī
dharmeṇa so brahmaṇo brahmavādaṃ vadeya ||

vaśālāyām anyatamo gṛhapatiḥ bhagavantaṃ vāsena ca bhaktena ca nimantreti | tahiṃ bhagavāṃ vusto kṛtabhaktakṛtyo vaśālāto cundadvīlaṃ nāma adhiṣṭhānaṃ gacchati ||

adrākṣīt* upako ājīvako bhagavantaṃ dūrato yevāgacchantaṃ dṛṣṭvā ca punar yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ sārdhaṃ saṃmodanīyāṃ kathāṃ saṃmodayitvā sārāyaṇīyāṃ kathāṃ vyatisārayitvā ekānte sthād ekāntasthitaḥ upako ājīvako bhagavantam etad uvācat* || pariśuddho bhagavato gautamasya cchavivarṇo pariśuddho paryavadāto viprasannaṃ ca mukhavarṇaṃ | sayyathāpi nāma tālasya pakvasya saṃprati vṛntacyutasya bandhanāśrayo pariśuddho bhavati paryavadāto sapītanirbhāso ca evam eva bhagavato gautamasya cchavivarṇo pariśuddho paryavadāto viprasanno ca mukhavarṇo adya bhagavatā gautamenāmṛtaṃ adhigataṃ amṛtagāmī ca mārgo || evam ukte bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ etad uvāca || amṛtaṃ me upaka adhigataṃ amṛtagāmī ca mārgo || evam ukte upako bhagavantam etad uvāca || kahiṃ vo bho gautama brahmacaryam uṣyate || evam ukte bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye adhyabhāṣe ||

sarvābhibhū sarvavido ham asmi
sarvehi dharmehi anopalipto |
sarvajño haṃ tṛṣṇākṣaye vimukto
ahaṃ abhijñāya kim uddiśeyaṃ ||

evam ukta upako ājīvako bhagavantam etad uvāca || anācāryo bhagavāṃ gautamo prajānāsi || atha khalu bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye adhyabhāṣe ||

na me ācāryo asti kaścit sadṛśo me na vidyate |
eko smi loke saṃbuddho prāpto saṃbodhim uttamāṃ ||

evam ukte upako ājīvako bhagavantam etad uvāca || arhann iti bhagavāṃ gautamo prajānāsi || atha khalu bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye adhyabhāṣe ||

ahaṃ hi arahā loke ahaṃ loke anuttaraḥ |
sadevakasmiṃ lokasmiṃ sadṛśo me na vidyate ||

evam ukte upako ājīvako bhagavantam etad uvāca || jino ti bhagavāṃ gautamo prajānāsi || atha khalu bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye dhyabhāṣe ||

jinā hi mādṛśā bhonti ye prāptā āśravakṣayaṃ |
jitā me pāpakā dharmā tasmād ahaṃ upaka jino ||

pauṇḍarīkaṃ yathā varṇaṃ anope na pralipyate |
evaṃ loke na lipyāmi tasmād ahaṃ upaka jinaḥ ||

abhijñeyaṃ abhijñātaṃ sadvaktavyaṃ ca bhāṣyati |
prahātavyaṃ prahīnaṃ me tasmād ahaṃ upaka jino ||

evam ukte upako ājīvako bhagavantam etad uvāca || kahiṃ bhagavāṃ gautamo gamiṣyasi || atha khalu bhagavāṃ upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye dhyabhāṣaye ||

vārāṇasīṃ gamiṣyāmi āhaniṣyaṃ amṛtadundubhiṃ |
dharmacakraṃ pravartayiṣyaṃ loke aprativartiyaṃ ||

yo me dharma adhigato virāgopasamo śivo |
tam ahaṃ pravartayiṣyāmi hitāya sarvaprāṇināṃ ||

ye cābhyatītā saṃbuddhā ye ca buddhā anāgatā |
ye caitarahiṃ saṃbuddhā bahūnāṃ śokanāśakā |
dharmaṃ deśenti satvānāṃ buddhānāṃ eṣā dharmatā ||

devatā antarīkṣe gāthāṃ bhāṣanti ||

yo evarūpaṃ naradamyasārathiṃ
dṛṣṭvā maharṣiṃ parivarjayeya |
hastehi pādehi ca so mahāśiriṃ
praṇāmaye eṣa atīvamātraṃ ||

cundadvīlāyāṃ cundo nāma yakṣo || tena bhagavāṃ svake bhavane vāsena ca bhaktena ca nimantrito || bhagavāṃ cundasya yakṣasya bhavane ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo sārathipure lohitavastukaṃ gacchati || lohitavastuke kamaṇḍaluko nāma nāgarājo || tena bhagavāṃ svake bhavane vāsena ca bhaktena ca nimantrito || tatrāpi bhagavāṃ ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo lohitakāto gandhapuraṃ gacchati || gandhapure kandho nāma yakṣo prativasati | tena bhagavāṃ svake ca bhavane vāsena ca bhaktena ca nimantrito || tatrāpi bhagavān ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo sārathipuraṃ gacchati || sārathipure bhagavāṃ anyatareṇa gṛhapatinā vāsena ca bhaktena ca nimantrito || tatrāpi bhagavāṃ ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo sārathipurāto gaṃgātīram anuprāpto || nāviko dāni āha || dehi tarapaṇyaṃ || bhagavān āha || kuto mama samaleṣṭukāṃcanasya vyapagatajātarūpa­raja­tasya tarapaṇyaṃ || nāviko āha || yadi me desi tarapaṇyantarīhasi atha na dadāsi na tarīhasīti || bhagavān āha ||

no haṃso narmadātīre nāvikaṃ paripṛcchati |
svakena bāhuvīryeṇa haṃso tarati narmadāṃ ||

iti vaditvāna saṃbuddho haṃsarājeva prakrame |
gaṃgāyā tīre asthāsi oghatīrṇo mahāmuni ||

bhagvāṃ dāni gaṃgām uttīrṇo vārāṇasīm anuprāptaḥ | saṃkhamedhīyaṃ asthāsi bhagavāṃ kālaṃ āgameti vārāṇasyāṃ piṇḍāya carituṃ |

na hi vikāle viharanti buddhā
kāle tu piṇḍāya caranti grāme |
vikālacārīhi vasanti saṃgā
tasmād vikāle na caranti buddhā ||

ṛṣipatane paṃcakā bhadravargiyā viharanti ājñātakauṇḍinyo aśvakī bhadrako vāṣpo mahānāmo || bhagavāṃ vārāṇasīto piṇḍāya caritvā kṛtabhaktakṛtyo ṛṣipatanaṃ gacchati || paṃcakehi bhadravargīyehi bhagavān dṛṣṭo | dūrato evāgacchantaṃ dṛṣṭvā bhagavantaṃ kriyākāraṃ karonti || ayaṃ śramaṇo gautamo āgacchati śaithiliko bāhuliko prahāṇavikrānto na kenacit pratyutthātavyaṃ || bhagavāṃ cāgacchati te ca svakeṣu sthāneṣu na ramanti | sayyathāpi nāma śakuntā nīḍagatā vā vṛkṣaśākhāgatā vā heṣṭato agninā saṃtāpiyamānā utpatensuḥ evam eva paṃcakā bhadravargīyā dūrato evāgacchantasya svakasvakeṣv āsaneṣu ratiṃ avindantā bhagavantaṃ pratyutsthāyensuḥ pratyudgamensuḥ | ehi āyuṣmaṃ gautama svāgataṃ āyuṣmato gautamasyānurāgataṃ āyuṣmato gautamasya || bhagavān āha || bhagnā vo bhikṣavaḥ bhadravargīyā pratijñā mā bhikṣavo bhadravargīyā tathāgataṃ āyuṣmaṃvādena samācaratha || teṣāṃ dāni bhagavatā śikṣāvādenābhāṣṭānāṃ yat kiṃcit tīrthikaliṃgaṃ tīrthikagupti tīrthikakalpaṃ sarvaṃ samantarahitaṃ tricīvarā ca prādurbhavensuḥ sumbhakā ca pātrā prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryāpatho ca sānaṃ saṃsthihe sayyathāpi nāma varṣaśatopasampannānāṃ bhikṣūṇāṃ | eṣa āyuṣmantānāṃ paṃcānāṃ bhadravargīyānāṃ pravrajyopasaṃpadā bhikṣubhāvo || te dāni pakvatailena bhagavantaṃ nimantrayensuḥ ||

buddhavicīrṇā nāma puṣkiriṇī tahiṃ bhagavāṃ snāto jānantā ca buddhā bhagavanto || atha khalu bhagavataḥ etad abhūṣi || katamasmiṃ pṛthivīpradeśe purimakāḥ samyaksaṃbuddhā dharmacakraṃ pravartayensuḥ || saha cittotpādena bhagavato taṃ pṛthivīpradeśaṃ onasati ca || atha khalu bhagavata etad abhūṣi || kiṃ nu khalu purimakāḥ samyaksaṃbuddhāḥ gacchantakā dharmacakraṃ pravartenti tiṣṭhanto vā niṣaṇṇā vā śayantakā vā || saha cittotpādena bhagavato ṛṣivadane paṃca āsanā prādurbhūtāni || paṃca bhadravargīyā bhagavantaṃ pṛcchanti || kisya imāni bhagavan* āsanāni || + + + + + + + + + + + + bhagavān āha || puṣpiko nāmāyaṃ bhikṣavo bhadrakalpo bhadrakalpe ca buddhasahasreṇa utpadyitavyaṃ || trīṇi pratītāni ahaṃ caturtho || krakutsando navayojanaprabho konākamunir dviyojanaprabho kāśyapo caturyojanaprabho | ahaṃ sarvasiddhārtho vyāmaprabho ajito dvādaśayojanaprabho siddhārtho viṃśadyojanaprabho maitreyo dvādaśayojanaprabho maitrīyaśo aṣṭādaśayojanaprabho sarvaprabho daśayojanaprabho pṛthivīpālo dvādaśayojanaprabho pṛthivīvijayo caturyojanaprabho pṛthivīpaśyī triyojanaprabho jayamitro caturyojanaprabho sugrīvo dvādaśayojanaprabho sudarśano daśayojanaprabho supaśyī daśayojanaprabho sarvaṃjayo aṣṭayojanaprabho sarvābhibhū krośayojanaprabho sarvābhibhū aṣṭayojanaprabho sarvamitro dviyojanaprabho abhinnābho dvādaśayojanaprabho atisūryo caturyojanaprabho abhibhūyaśo yojanaprabho sudayo yojanaprabho sudarśano yojanaprabho sarvābhibhūḥ ṣaṣṭiyojanaprabho vairocano saptayojanaprabho sarvapaśyī + + + vairocanaprabho nāma daśayojanaprabho ||